You’re viewing a text-only version of this website that uses less data. View the main version of the website including all images and videos.
ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦਾ ਕੀ ਹੈ ਇਤਿਹਾਸ ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਣਦੇ ਅਤੇ ਮਿਟਦੇ ਵੇਖਿਆ
- ਲੇਖਕ, ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ
- ਰੋਲ, ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ
- ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
- ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸਮਾਂ: 11 ਮਿੰਟ
"ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਹਵਾ,
ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘਦੀ ਹੈ,
ਅਤੇ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ,
ਜੋ ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਲਈ ਲੜੇ ਅਤੇ ਮਿਟ ਗਏ।"
ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਵੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਿਲ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ "ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਹਵਾ" ਦਾ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਟ੍ਰੀਮਿੰਗ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਤੋਂ ਹਟਾਈ ਗਈ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚਿਆ, ਜੋ ਹਿਮਾਲਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਭੂਗਰਭੀ ਯਾਦਾਂ, ਲੁਪਤ ਦਰਿਆ-ਮਾਰਗਾਂ, ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ, ਸਮਰਾਜਾਂ, ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵਗਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪੋਸਟਰ ਕਿਸੇ ਡਿਜੀਟਲ ਕੈਟਾਲੌਗ ਤੋਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕੈਟਾਲੌਗ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਫ਼ਿਲਮ ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ ਨੇ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਉਸ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨ ਦੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਰਜਿਸਟਰਾਂ, ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸੀਦਾਂ ਅਤੇ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਾਲੀਆ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ।
ਪਰ ਜਿਸ "ਸਤਲੁਜ" ਤੋਂ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਨਿਰਜਨ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੀ ਹੋਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਬਹਾਵਲਪੁਰੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, "ਸਤਲੁਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕ੍ਰਾਸਰੋਡ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ।"
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦਵਿੰਦਰ ਸੱਤਿਆਰਥੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, "ਸਤਲੁਜ ਦੀ ਇੱਕ ਝਲਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪਾਂਡੂਲਿਪੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਖਰ ਕਦੇ ਹਿਮਨਦ ਹਨ, ਕਦੇ ਘਾਟੀਆਂ, ਕਦੇ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਰਿਆ-ਪਾਟ ਅਤੇ ਕਦੇ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸੇ ਅਤੇ ਮਿਟ ਗਏ।"
ਇੱਕ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਈ ਨਾਮ
ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਉਦਗਮ ਕੈਲਾਸ਼-ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਫੈਲੇ ਉੱਚੇ, ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਅਲੌਕਿਕ ਭੂ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਿੱਬਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਂਗਚੇਨ ਜ਼ਾਂਗਬੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਪਕੀ ਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਕਿੰਨੌਰ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੀ ਹੈ।
ਉੱਥੇ ਦਰਿਆ ਕਿਸੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਜਲਧਾਰਾ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ; ਉਹ ਮੰਨੋ ਪੱਥਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਗਦੀ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਵੇ।
ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ "ਪੂਰਵਵਰਤੀ" ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਲ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮੌਜੂਦਾ ਪਹਾੜੀ ਭੂਗੋਲ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਤਲੁਜ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ।
ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਤ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੀ ਗਈ, ਦਰਿਆ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਿਆ; ਇਸ ਨੇ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਲਈ ਡੂੰਘੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ।
ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਅਣਉਚਿਤ ਕੋਣ 'ਤੇ ਚੀਰਦੀ ਹੋਈ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਮੰਨੋ ਪਾਣੀ ਨੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਤੇਰੀ ਉੱਚਾਈ ਮੇਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦੀ।
ਪੱਛਮੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਰਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਸਿੰਧੂ-ਤੰਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਐਨ ਪੀਟਰ ਡੋਮਿਨਿਕ ਕਲਿਫਟ ਅਤੇ ਜਰਜ਼ੀ ਐਸ. ਬਲੁਸ਼ਟਾਈਨ ਦਾ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ 'ਰੀਆਰਗਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦਿ ਵੈਸਟਰਨ ਹਿਮਾਲਿਆਨ ਰਿਵਰ ਸਿਸਟਮ ਆਫ਼ਟਰ ਫਾਈਵ ਮਿਲੀਅਨ ਈਅਰਜ਼ ਅਗੋ' ਹੈ, ਜੋ 2005 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਤਰਿਕਾ 'ਨੇਚਰ' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।
ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਤਲਛਟ ਅਤੇ ਆਈਸੋਟੋਪ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਲੱਖ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਛਮੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਪੁਨਰਗਠਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਦਿਮ ਸਤਲੁਜ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਸਿੰਧੂ ਦਰਿਆ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।
ਲੀਲਾ ਮਾਰੀਆ ਵੇਸਪੋਲੀ ਦਿ ਕਾਰਵਾਲ੍ਹੋ ਅਤੇ ਚਾਰਲਜ਼ ਜੋਨਜ਼ ਦੀ 'ਦਿ ਮੌਨਸੂਨਜ਼ ਐਂਡ ਕਲਾਈਮੇਟ ਚੇਂਜ: ਆਬਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨਜ਼ ਐਂਡ ਮਾਡਲਿੰਗ' ਅਤੇ ਪੀਟਰ ਡੋਮਿਨਿਕ ਕਲਿਫਟ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਐੱਨ. ਜੋਨੇਲ ਦੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਦੱਸਦੀ ਹਨ ਕਿ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜਿਸ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਇੱਕ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਰਿਵਰ ਕੈਪਚਰ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।
ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦਾ ਭੂਗੋਲ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਦਰਿਆ
ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੋਰ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਤਲੁਜ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਹਾੜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚੀਰੇ; ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਬਦਲ ਕੇ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦਾ ਭੂਗੋਲ ਵੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਮੌਜੂਦਾ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਘੱਗਰ-ਹਾਕੜਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਭਾਵ, ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਦਰਿਆ ਨੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਚੋਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲ ਵਹਾਇਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰਿਆ-ਪਾਟ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ।
ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਦਰਿਆ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ।
ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੁਤੁਦ੍ਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਤਦ੍ਰੁ ਹੈ—"ਸੌ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਦਰਿਆ।"
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ; ਪਰ ਦਰਿਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਚੰਡ ਸਮਝ ਕੇ ਸੌ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਤਲੁਜ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੋ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਦਰਿਆ ਹੈ।
ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਹ-ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਤਲਛਟ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ; ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੌ ਭੁਜਾਵਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੁਖੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦਰਿਆ ਹੈ।
ਕੈਲਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰੀ ਸਤਲੁਜ ਘਾਟੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਝਾਂਗਝੁੰਗ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਤਿੱਬਤੀ ਬੋਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਝਾਂਗਝੁੰਗ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਸਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤ, ਲੱਦਾਖ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਦਰਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਿਊਂਗਲੁੰਗ ਨੂੰ "ਗਰੁੜ ਦਾ ਰਜਤ ਮਹਿਲ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਖੰਡਰ ਇਸੇ ਰਹੱਸਮਈ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦਰਿਆ ਨੇ ਸਰਹੱਦ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬੀਆਬਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸਤੇ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਸ਼ਿਪਕੀ ਲਾ ਦੇ ਔਖੇ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਵਪਾਰੀ, ਚਰਵਾਹੇ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ।
ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਉਨ ਅਤੇ ਲੂਣ ਹੇਠਾਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ; ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਅਨਾਜ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਮਹਾਪੰਡਿਤ ਰਾਹੁਲ ਸਾਂਕ੍ਰਿਤਿਆਇਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਿੱਬਤੀ ਬੌਧ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਂਡੂਲਿਪੀਆਂ ਖੱਚਰਾਂ 'ਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਬਿਹਾਰ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ।
1962 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰਸਤਿਆਂ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਸਰਹੱਦ ਉਤਰ ਆਈ।
ਉਹ ਰਸਤਾ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਕਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਫ਼ੌਜੀ ਚੌਕੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ-ਪੱਤਰਾਂ ਦੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।
1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੀਮਤ ਵਪਾਰ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਪੁਰਾਣੀ ਦੁਨੀਆ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆ ਸਕੀ।
ਸਤਲੁਜ ਇੱਥੇ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਹੀ ਨਿਯਮ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਥਾਂ ਸਰਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਰਿਆ ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਬੂਤ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੇ ਹੀ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਬਦਲਦਾ ਚਰਿੱਤਰ
ਸਤਲੁਜ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਵਨਦਾਨੀ ਧਾਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ; ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਮਰਾਜ ਕਿੱਥੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ।
1809 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਰਹੱਦ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
25 ਅਪ੍ਰੈਲ 1809 ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਚਾਰਲਜ਼ ਟੀ. ਮੈਟਕਾਫ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੰਧੀ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜੋਸੇਫ ਡੇਵੀ ਕਨਿੰਘਮ ਦੀ "ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਸ" ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਸਾਬਕਾ ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਤਰਕ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਸਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਇਸਲਾਮੀ ਪ੍ਰਜਾ ਅਮਨ-ਚੈਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਹੀ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਾਸੀਰ ਹੈ।
ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ, ਜਦਕਿ ਪੂਰਬ ਦੇ ਸੂਬਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਧੀ।
ਇਹ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪਲ ਸੀ: ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਜਲਧਾਰਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਪਰ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇਹ ਅੰਤਰਾਲ ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਸੰਬਰ 1845 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕੀਤੀ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕਰਾਸਿੰਗ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਐਲਾਨ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।
ਯੁੱਧ ਦੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਲੜਾਈ ਫ਼ਰਵਰੀ 1846 ਵਿੱਚ ਸੋਬਰਾਓਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੜੀ ਗਈ।
ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੋਰਚਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਪੁਲ ਸੀ।
ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਸਤਲੁਜ ਲਗਾਤਾਰ ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਉਫ਼ਾਨ 'ਤੇ ਸੀ। ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਪੁਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸੈਨਿਕ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸ ਗਏ। ਪਾਣੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਿਆ-ਰੇਖਾ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਦੀ ਕੰਧ ਬਣ ਗਿਆ।
ਸੋਬਰਾਓਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣਾਇਆ।
ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਪਿਛੋਕੜ ਵਜੋਂ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਪਿਛੋਕੜ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਉਹ ਜੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਤਾਕਤ ਸੀ, ਸਰਹੱਦ, ਖਾਈ, ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇੱਕ ਜਾਲ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਪੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਆਮਦਨ, ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਖੇਤੀ-ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ।
ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਨਹਿਰਾਂ, ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਅਤੇ ਮਾਲੀਆ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵੱਡੇ ਪੰਜਾਬ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਅਤੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਿਆਸਤ ਤੱਕ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਵੈਲੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ ਸਿੰਚਾਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ।
ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੰਜਾਬ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਅਤੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸੀ।
ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਨਹਿਰਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਰਾਹੀਂ ਲੱਖਾਂ ਏਕੜ ਸੁੱਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੰਚਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਸਮਾਜ-ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਇੱਕ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸੀ।
ਨਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਵੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਆਈਆਂ, ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਬਣੀਆਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮੁੱਲ ਬਦਲਿਆ, ਪਰਵਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਾਲੀਆ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।
ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਲਈ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਕਾਲ-ਪੀੜਤ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸੀ।
ਬਹਾਵਲਪੁਰ ਲਈ ਇਹ ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਖੇਤੀਯੋਗ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਸੀ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਲਈ ਇਹ ਮਾਲੀਆ, ਕਪਾਹ, ਕਣਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸੀ।
ਇੱਕੋ ਪਾਣੀ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ, ਰਾਜ-ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਲਾਭ।
ਨਹਿਰਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਬਣਾਇਆ।
ਪਾਣੀ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ, ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮਿਲੇਗਾ, ਕਿਹੜੀ ਜ਼ਮੀਨ "ਕਮਾਂਡ ਏਰੀਆ" ਵਿੱਚ ਆਵੇਗੀ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹੇਗੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਜ਼ਮੀਨਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਾਕਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਾਏ।
1947 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੰਡਦੇ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲ-ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਵੰਡੀ ਗਈ।
ਪਰ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਭੂਗੋਲ ਧਾਰਮਿਕ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨਹਿਰ ਦਾ ਹੈੱਡਵਰਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਉਸ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਹੋਏ ਖੇਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।
ਸਰਹੱਦ ਨੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਈ। ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨਾਟਕੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣੇ।
ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸੰਧੀ ਕੀ ਹੈ
ਅਪ੍ਰੈਲ 1948 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰਿਮ ਵਿਵਸਥਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਦੀਪਾਲਪੁਰ ਨਹਿਰ ਅਤੇ ਉੱਪਰੀ ਬਾਰੀ ਦੋਆਬ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਸਪਲਾਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਵੰਡ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਦਰਿਆ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਜਲ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
1960 ਦੀ ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸੰਧੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪਰ ਸਖ਼ਤ ਹੱਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਰਾਵੀ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਵਰਗੀਆਂ ਪੂਰਬੀ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਪਯੋਗ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਦਕਿ ਸਿੰਧੂ, ਝੇਲਮ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਵਰਗੀਆਂ ਪੱਛਮੀ ਨਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ।
ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਵਿੱਚ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਆਮਦਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ। ਭਾਖੜਾ-ਨੰਗਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ, ਬਿਜਲੀ, ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਣਿਆ।
ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਦਰਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੰਕਰੀਟ ਦੀ ਕੰਧ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਸਮਾਰਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਭੁੱਖ, ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਪਛੜੇਪਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਭਾਖੜਾ ਨੂੰ ਪੁਨਰਉੱਥਾਨਸ਼ੀਲ ਭਾਰਤ ਦਾ ਨਵਾਂ ਮੰਦਰ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਵਾਕ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਂਧ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਹ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਨਵੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ: ਹੁਣ ਚਮਤਕਾਰ ਦੇਵਤੇ ਨਹੀਂ, ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕਰਨਗੇ, ਹੁਣ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਿਜਲੀਘਰ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ।
ਭਾਖੜਾ ਨੇ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਬਿਜਲੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਮਿਲਿਆ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਉੱਚ ਉਪਜ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਜਿਸ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਘਟੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਨ ਭੰਡਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।
ਪਰ ਸਤਲੁਜ ਵਰਗੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਸੀ।
ਜਲਾਸ਼ੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ, ਰਸਤੇ, ਖੇਤ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਦੱਬ ਗਈਆਂ। ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਕਾਸ ਕਿਸੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ ਉਚਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਹੇਠਾਂ ਛੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਘਰ ਸੀ।
ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਅੰਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਲਈ, ਪਰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਕ੍ਰਮ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ।
ਬੰਨ੍ਹ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦਰਿਆ ਹੁਣ ਬਰਫ਼, ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਟਰਬਾਈਨਾਂ, ਜਲਾਸ਼ੇ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ-ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਗਣ ਲੱਗਾ।
ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਰਿਆ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੰਕਰੀਟ ਦੀ ਕੰਧ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਅੱਜ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਉੱਪਰੀ ਪ੍ਰਵਾਹ 'ਤੇ ਜਲ-ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ, ਸੁਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਹਿਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਸਤਲੁਜ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਜਲਵਾਯੂ, ਅਪਰਦਨ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਭੂਗਰਭ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਉਤਸੁਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੂੰਜ
ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਤਲੁਜ ਨਾਮ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਗਾਇਬ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਵਿਚਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਤੀਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦੇਣ, ਵੰਡਣ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਪਰ ਸਤਲੁਜ ਨੇ ਸੱਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਵੱਸਦੇ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਦਰਿਆ-ਪਾਟ ਨੂੰ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਦੇਖੇ, ਸਾਮਰਾਜ ਦੇਖੇ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਦੇਖਿਆ।
ਇਸ ਨੇ ਵੰਡ ਦੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਦੇਖੇ, ਨਹਿਰਾਂ ਦੇ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇਖੇ, ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਕਰੀਟ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦਾ ਉਹ ਅਨਾਜ ਦੇਖਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਭੁੱਖੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਹੁਣ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਰਦੇ ਤੋਂ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦੇ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਹੈ।
ਪਰ ਕਿਸੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਬਣੇ ਬੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬੰਨ੍ਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉਦਗਮ, ਪੁਰਾਣੇ ਰਸਤਿਆਂ, ਛੱਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤਲਛਟਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ