ዋንጫ ዓለም 2026

ኤርትራ

ኢትዮጵያ

ሱዳን

ማእከላይ ምብራቕ

ሳይንስን ጥዕናን

ኣመና ፍቱዋት

ዜና

ቪድዮ

ተዓዘቡ

ራድዮ

ስምዑ

Tigrinya

ንኣነባብራኻን ዝሰማማዕን ቅቡል ጐናዊ ሳዕቤናት ዘለዎን መከላኸሊ ጥንሲ ምርካብ ኣጸጋሚ'ዩ። እዞም መድሃኒታት፡ ጽቡቕን ሕማቕን ሳዕቤን ከም ዘለዎም ክኢላታት ጥዕና ይገልጹ። 


መከላኸሊ ጥንሲ ንደቀንስትዮ ምቾት ይኸልአን፤ ደቂተባዕትዮ እንተወሰዱ'ዶ ይሓይሽ?

እንታይነቱ ዘይተፈልጠ ሕማም ብውሕዱ 79 ቀቲሉ

ኣብ ቀረባ ኣዋርሕ፡ ኣብ ትግራይ ብዙሓት መርመራ ኤችኣይቪ ኣብ ዝገበሩ ዘለው ሰባት እቲ ቫይረስ ኣብ ደሞም ይርከብ ከም ዘሎን ዝርግሑ ክፍለጥ ኣብ ዘይኽእለሉ ደረጃ ከም ዝበጽሐን ሆስፒታላትን ማሕበራት ምክልኻልን ምቁጽጻርን ኤችኣይቪ ይገልጹ። መንግስቲ እቲ ክልል፡ እቲ ቫይረስ ሓደጋ ምዃኑ ክእውጅን ሰፊሕ ወፍሪ መርመራ ክጅመርን’ውን ጸዊዖም። 

ትግራይ፡ ብሰላሕታ ዝላባዕ ዘሎ ኤችኣይቪ 

ኣብ ቀረባ ሰሙናት፡ ኣብ መንጐ ኤርትራውያን ደቂ ኣንስትዮ ተጠቀምቲ ማሕበራዊ ሚድያ ‘ጃዴ ስቶንስ’ ወይ 'ዮኒ ኤግስ'ን ካልእን ብዛዕባ ተባሂሎም ዝጽውዑ ኣእማን ተላዒሉ ዝቐነየ ልዑል ክትዓት ኣሎ።ደቂ ኣንስትዮ እዞም ኣብ ጥዕና ማህጸን ልዑል ረኽሲ ክፈጥሩ ዝኽእሉ ነገራት ክፈልጣኦም ዝግባእ ሓቅታት ግን እንታይ'ዮም? 

ንኤርትራውያን ደቂ ኣንስትዮ ብዛዕባ ዘዘራርብ ዘሎ 'ናብ ርሕሚ ዝኣቱ እምኒ' እንታይ ንፈልጥ?

ፕሮስቴት ጽኪ መሳሊ ክንዲ ፍራ ጋባ ዝኸውን ሕበጥ ኮይኑ ኣብ ጎሎ ትሕቲ ፍሕሻ ዝክሰት ዓይነት መንሽሮ’ዩ።
እዚ ሕበጥ እዚ ምስ ዝኽሰት ከኣ ነቲ መትረብ ሽንቲ ብምክባብ ነቲ ካብ ፍሕኛ ብመትሎ ዝወጽእ ሽንቲ ማይ ዓትዒቱ ይሕዞ። ከም ዓጽረት ሽንቲ ከኣ የምጽኣልና።


መንሽሮ፡ ብዛዕባ ንሰብኡት ዘጥቅዕ ፕሮስቴት እንታይ ንፈልጥ? 

ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ውሑድ ወይ ማእከላይ ሰተይቲ  ኣልኮላዊ መስተ’ውን እንተዀንኩም ዝዀነ መጠን ኣልኮላዊ መስተ ንጥዕና ጐዳኢ ከም ዝዀነ ይሕብር ኣሎ፡ እቲ ሓደገኝነቱ ግን ክሳብ ክንደይ’ዩ?

ኣልኮላዊ መስተ ክሳብ ክንደይ’ዩ ሓደገኛ? ደረት መጠን'ከ ኣሎ ድዩ?

ጥዕና፡ ናይቶም ኣብ ቈርበትና ዝርከቡ ናእሽቱ ባክቴርያታት ረብሓ እንታይ'ዩ?

ኣብ ጨው ዘሎ ሶድየም ኣብ ኣካላትና እኹል መጠን ማይ ክዕቀብ ኣብ ምግባር ኣዝዩ ወሳኒ ተራ ኣለዎ። ዋህዮታት’ውን ንመኣዛታት ኽመጡ ይሕግዞም።
ቢቢሲ መደብ ‘ዘ ፉድ ቸይን’ ጨው ኣብ ኣካላት ወዲ ሰብ ዘለዎ ኣገዳሲ ተራን ክንደይ ዝኣክል መጠን ጨውከ እዩ ልዕሊ ዓቐን ዝበሃል ዳህሲሱ’ሎ።


ጨው ኣብ ኣካላትና እንታይ’ዩ ዝገብር?

እዚ ቫይረስ ንፈለማ እዋን ብ1967 ዓ.ም [ኣ.ኤ] ኣብ ጀርመን ከተማታት ማርበርግን ፍራንክፈርትን ከምኡ’ውን ኣብ ሰርቢያ ከተማ ቤልግሬድ እዩ ተራእዩ።

ብዛዕባ'ቲ ሓደገኛ ቫይረስ ማርበርግ ክንፈልጦም ዝግብኣና 

ሰብመዚ ርዋንዳ ኣብታ ሃገር  ሕማም ውጽኣት፡ ተምላስን ከምኡ ከኣ ኣብ ገለ ሰባት ብሰንኪ ብዙሕ ምፍሳስ ደም ሞት ከስዕብ ዝኽእልን ብቅልጡፍ ዝላባዕን  ሕማም ‘ማርበርግ’ ብምኽሳቱ ኣብ ቀብሪ ውሱናት ሰባት ጥራይ ክሳተፉ ዘገድድ ሕጊ ኣተኣታትዮም።

ኣብ ርዋንዳ ተራእዩ ዘሎ ተላባዒ ሕማም እንታይ'ዩ?

ንቫይረስ ማርበርግ ዝከላኸል ክታበት ኰነ ዝፍውሱ መድሓኒታት የለዉን።

ሓድሽ ለበዳ ቫይረስ 'ማርበርግ' ኣብ ሩዋንዳ ሽድሽተ ሰባት ቀቲሉ

ዋና ዳይረክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም፡ “ኵነታት ሱዳን ኣመና ዘሰክፍ'ዩ፣ ሰፊሕ ምፍንቓል ኣሎ፤ እዚ ድማ ኣብ ዓለም እቲ ዝዓበየ'ዩ፡ ብርግጽ እቲ ዝኸፍአ ድማ ጥሜት'ዩ” ኢሉ።
ድሮ 12 ሚልዮን ሰባት ተመዛቢሎም ከምዘለዉ ብምግላጽ፡ ብማሕበረሰብ ዓለም ንሱዳን ዝተዋህበ ትዅረት “ብሓቂ ትሑት እዩ” ክብል ብምንቃፍ፡ ጠንቂ ናይዚ ድማ ዓሌታዊ ኣድልዎ ምዃኑ ብግልጺ ኣቐሚጡ።


ሱዳን፡ ኣብ ርእሲ ኲናት ብጥሜት ትሳቐ ዘላ ብሰንኪ 'ዓሌታዊ ኣድልዎ' እዩ

ብቫይረስ በዲዶ ህበይ ምስ ዝተለኸፉ ሰባት ኮነ እንስሳት ዝኾነ ይኹን ምትንኻፍ ምቁራጽን፡ ንሕሙማት በዲዶ ህበይ ዝናብዩ ሰብ ሞያ ሕክምና ድማ መሸፈኒ ኣፍን ኣፍንጫን ክገብሩ ውድብ ጥዕና ዓለም ይመክር።

በዲዶ ህበይ፡ ብኸመይ ንነብስኻ ምክልኻል ይከኣል?

ካብቶም ከኒና ኡብረጎፓንት ዝወሰዱ እቶም 73 ሚኢታዊት ድሕሪ ክልተ ሰዓታት  እቲ ምልክታት ናይ ሕማም መርዘን ከምዝገደፎምን ጥፈታቶም ብዘይጸገም ከካይዱ ከምዝኸኣሉ ሓቢሮም።
ድሕሪ 24 ሰዓት እቶም 65 ሚኢታዊት ምሉእ ንምሉእ እቲ ምልክታት ሕማም መርዘን ከምዘይተሰመዖም ኣነጺሮም።


ብሕማም መርዘን ንዝሳቐዩ እፎይታ ዝህብ መድሃኒት ተረኺቡ

ኣብ ምብራቓዊ ዲሞክራቲክ ሪፓብሊክ ኮንጎ፡ ኣብዚ ዓመት’ዚ ጥራይ ብሰንኪ በዲዶ-ህበይ ልዕሊ 450 ሞት ተመዝጊቡ እዩ። ልዕሊ ኵሉ ግን ህጻናት ከምዝተሃሰዩ ይንገር።

በዲዶ-ህበይ፡ ህጻናት ዝያዳ በቲ ሕማም ይህሰዩ ኣለዉ

ዋና ዳይረክተር ውድብ ጥዕና ዓለም ዶክተር ቴድሮስ ኣድሓኖም ኣብ ውሽጢ ኣፍሪቃን ካብኣ ወጻእን ዝያዳ ናይ ምልባዕ ተኽእሎኡ "ኣዝዩ ዘተሓሳስብ'ዩ" ኢሉ።
"ነዚ ለበዳ ደው ንምባልን ህይወት ንምድሓንን ዝተዋደደ ዓለምለኻዊ ምርብራብ ኣገዳሲ'ዩ" ክብል እውን ኣተሓሳሲቡ።

ውድብ ጥዕና ዓለም በዲዶ-ህበይ ህጹጽ ዓለማዊ ስግኣት ምዃኑ ኣዊጁ

ማእከል ምክልኻል ሕማማት ሕብረት ኣፍሪቃ፡ ሓድሽ ተርእዮ ዝርግሐ በዲዶ-ህበይ ህጹጽ ስግኣት ህዝባዊ ጥዕና ምዃኑ ብሰሉስ 13 ነሓሰ 2024 ብወግዒ ኣዊጁ። እዚ ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ኣፍሪቃ ዝዝርጋሕ ዘሎ ሕማም ዕቱብ ኣተሓሕዛ ዘድልዮ ምዃኑ፡ ሽማግለ ሞያውያን ምክልኻል ሕማማት ኣፍሪቃ እቲ ዝተወስደ ውሳነ ብቭ፡ሉእ ድምጺ እዩ ኣጽዲቕዎ።

ሕማም በዲዶ ህበይ ስለምንታይ'ዩ ኣሻቓሊ ኮይኑ ዘሎ?

መብዛሕትኦም በቲ ቫይረስ ዝተለኽፉን ዝሞቱን ኣብ ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ኮንጎ እዮም። ኣብዚ ዓመት ጥራይ ልዕሊ 8000 ሰባት በቲ ሕማም ዝተለኸፉ ክዀኑ እንከለዉ ልዕሊ 300 ሰባት ድማ ሞይቶም።

ህጹጽ ስግኣት ጥዕና ኣፍሪቃ ምዃኑ ዝተኣወጀ በዲዶ-ህበይ እንታይ እዩ? ምክልኻሉ ኸ ይከኣል ዶ?

ውድብ ጥዕና ዓለም ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዓመት ካብ 1.3 ክሳብ ኣርባዕተ ሚልዮን ብሕማም ሸሮኽ ከምዝተለኽፉን፡ ኣብ መላእ ዓለም ድማ ካብ 21 ሽሕ ክሳብ 143 ሽሕ ብሰንኪ እዚ ሕማም ከምዝሞቱን ይግምት።

ሕማም ሸሮኽ፡ ጠንቁን መከላኸሊኡን እንታይ እዩ? 

ኣብ ዝተፈላለየ ሃገራት፡ ብሰንኪ ዝተፈላለየ ምኽንያታት ጸባ ጡብ ኣደኦም ክረኽቡ ዘይከኣሉ ዕሸላት ንምምጋብ ሃገራትን ትካላት ጥዕናን ዝተፈላለየ ብልሓት ይጥቀማ። እዚ ድማ ስነፍልጠታዊ፡ ባህላዊን ሃይማኖታውን ሕቶታት ከልዕል ይርአ እዩ። ነዚ መሰረታዊ ስክፍታት ብምግባር፡ ኣብ ፓኪስታን ምስ ሃይማኖት ተኣሳሲሩ ኣብዚ ጉዳይ ዝተላዕለ ሕቶታት ተዳህሲሱ'ሎ።

ባንክ ጸባ ጡብ ኣደ - ሓላል ዶ ሓራም?

ኣብ ዝሓለፈ መዓልታት ኵነታት ድቃስኩም እንታይ ይመስል ነይሩ - ኣስከ ሕሰቡ! እኹል ድቃስ ዝረኸብኩም ዶ ይመስለኩም? ብዘይ ዝዀነ ጸቕጢ ካብ ድቃስኩም ተንሲእኩም፡ ሰብነትኩም እኹል ዕረፍቲ ረኺቡ ዝተሰምዓኩም መዓልቲ’ኸ ትዝክሩዎ’ዶ?

ስለ ምንታይ’ዩ ንጥዕናና ኣዝዩ ኣገዳሲ ዝዀነ ድቃስ ንእስን? መፍትሒኸ ኣለዎ’ዶ?

ውድብ ጥዕና ዓለም፡ ሰባት ብብዝሒ ክብደት ሰብነት ንምጕዳል ዝጥቀምሉ ዘለው ስኑዕ ‘ኦዘምፒክ’ ዝተባህለ መድሃኒት ዝምልከት ዓለምለኻዊ ጥንቃቐ ክግበር ኣተሓሳሲቡ። እዚ መድሃኒት፡ ቀንዲ ዕላምኡ ንዓይነት 2 ሕማም ሽኮር ንምፍዋስ እኳ እንተዀነ፡ ሓሓሊፉ ግን “ስኪኒ ጃብ” ተባሂሉ ይፍለጥ።


ክብደት ሰብነት ንምጕዳል ኣብ ዝውሰዱ ስኑዓት መድሃኒታት መጠንቀቕታ ተዋሂቡ

ቅድሚ ክልተ ወርሒ ኣብ ታሪኽ ወዲ ሰብ ንመጀመርታ ግዜ ምምሕያሽ ዝተገበረሉ ዅሊት ናይ ሓሻመ ዝተቐየረሉ ውልቀ ሰብ ከምዝዓረፈ ነቲ መጥባሕቲ ዘካየደ ሕክምና  ኣፍሊጡ።

ዕዉት ምስግጋር ኵሊት ሓሰማ ዝተገበረሉ ፈላማይ ሰብ ዓሪፉ

መረዳእታ ዓለምለኻዊ ቁጠባዊ ፎረም ከምዘመልክቶ 90 ሚእታዊት ካብ ህዝባ ሽፋን መድሕን ጥዕና ኣለዎ። 90 ሚእታዊት ካብቶም ኣብ ደሞም ኤችኣይቪ ዘለዎም ሰባት መድሃኒት ይረኽቡ። 93 ሚእታዊት ካብ ህጻናት ከኣ ክታበት ጸረ ተላባዕቲ ሕማማት ወሲዶም። ኣብ 2000 ማእከላይ ዕድመ ሩዋንዳውያን 48 ዓመት እዩ ነይሩ፤ ሕጂ እዚ ዕድመ ናብ 67 ደይቡ ኣሎ።
