ዋንጫ ዓለም 2026

ኤርትራ

ኢትዮጵያ

ሱዳን

ማእከላይ ምብራቕ

ሳይንስን ጥዕናን

ኣመና ፍቱዋት

ዜና

ቪድዮ

ተዓዘቡ

ራድዮ

ስምዑ

Tigrinya

ስሩዕ ኣካላዊ ምንቅስቓስ፤ ጸቕጢ ከጕድል፡ ስምዒትካ ከማሓይሽ፡ ካብ ቃዝኖት ክከላኸለልካን ካብ ሻቕሎት ከናግፈካን ይኽእል እዩ። 

ጽቡቕ ክስምዓካ ዝገብሩ ሓሙሽተ ምንቅስቓስ ኣካላት

ኣስትሪሎጂ ኣብ ዑደት ከዋኽብትን ምድርን ተበጊሱ ኣብ ህይወት ደቂ ሰባት እንታይ ከጋጥም ይኽእል ዝትምቢ ጥንታዊ ባህሊ'ዩ።

ሳይንስ ግን ነዚ ግምታት እዚ ይነጽጎ።

እንተዀነ ዝተወልድናሉ ወርሒ ኣብ ባህሪና ጽልዋ ዝፈጥር እንተዀይኑ ንምጽራይ ሓያለ ሳይንሳዊ ምርመራት ተኻይዶም'ዮም።

ዝተወለድናሉ ወርሒ ንባህሪና ክጸልዎ 'ዶ ይኽእል?

ብዘመናዊ ቋንቋ፡ እንምስርቶም ዝምድናታት ወይ ምትእስሳራት ቅዲ ኣለዎም። እዚኦም፡ ኣብ መጀመርታ ዝምድናታትን ምስ ባጻሕናን ዝምዕብሉን ዝቕረጹን ኰይኖም፡ ሰባት ንስምዒታዊ ቅርበትን ፍቕርን ብኸመይ ንቕበሎን ንርድኦን ዝውስኑ ይዀኑ።


ኣብ ፍቕራዊ ህይወትኩም፡ ትጭነቑ፣ ትስንብዱ ዶ ወይስ ቅሱናት ኢኹም? 

ከም ዝንባለ ፍጽምና፡ ሕሉፍ ምዝባዕ ኣመጋግባ ወይ ዝተዛብዐ ኣመጋግባ ዝኣመሰሉ ረቛሒታት ከምኡ’ውን ንገዛእ ርእስና ዘለና ድኹም ኣረኣእያ ተደሚሮም፡ ናብ ኣድላዪ ዘይኰነ ቅዲ ኣመጋግባ ክመርሑና ከምዝኽእሉ መጽናዕትታት የመልክቱ።  

ክብደት ንምንካይ እንኽተሎ ስርዓት ኣመጋግባ  ሓደጋ ኣለዎ ድዩ?

ዘይምጥዓስ ኣገዳሲ ክፋል ደቂ ሰባት እዩ - ንብዙሓት ድማ ከም ማሕበራዊ ልዕለ ሓይሊ ኰይኑ የገልግል።

ገለ ሰባት ስለ ምንታይ'ዩ ጣዕሳ ወይ ሕፍረት ዘይስምዖም?

ኣብ ዝሓለፉ ሽዱሽተ ዓመታት ኣብ ዝቐረቡ ጸብጻባት ኣብ ቀዳማይ ደረጃ ዝተሰርዐት ሃገር ሕጂ'ውን ደረጃ ዓቂባ ኣላ። ብሓፈሻ ግን ኣብ ዝርዝር ብሉጻት 10 ሃገራት ገለ ለውጢታት ተራእዩ'ሎ።

ሕጕሳት ህዝቢ ዘለወን 10 ብሉጻት ሃገራት፡ ኢትዮጵያን ኤርትራን'ከ?

ሊቀ ጳጳስ ብጹእ ኣቡነ ባስልዮስ ብመሰረት ውሳነ ቅዱስ ሲኖዶስን ብ 9 ታሕሳስ 2024 ኣብ ዝተኻየደ ጉባኤ 6ይ ፓትሪያርክ ኰይኖም ከም ዝተመርጹ ዝዝከር ኰይኑ፡ ኣቐዲሞም ዋና ኣመሓዳሪ መንበረ ፓትሪያርክ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተክርስትያን ኤርትራ ኰይኖም ኣገልጊሎም እዮም።

ኤርትራ፡ ስርዓተ ተቐብኦ ፓትሪያርክ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ተፈጺሙ

መስራቲ እዚ ጕጅለ ኢብራሂም ፎል፡ ኣብ መበል 19 ክፍለ ዘመን ማብኪ ካዲዮር ኣብ ዝተባህለ መንደር፡ ንመስራቲ ጕጅለ ሕውነት ሞሪድ ቺኪሕ ኣሕማዱ ባምባ ከም ዝረኸቦ ይኣምኑ።

ኣነባብራ፡ ዘይጾሙን ሰላት ዘይሰግዱን ማሕበረሰብ ኣስላም

ንነብስና ነንቅጸሉ ሽጎማኖ ንብዙሕ ነገር ስለንጥቀመሉ ከም ባክተርያ፡ ቫይረስ፡ ጀርምን ካልኦትን ዝኣመሰሉ ነፍሳትን ይእክብ እዩ። ሽጐማኖ ቅድሚ ምሕጻብና ግን ንክንደይ ግዜ ንጥቀመሉ?

ሽጐማኖኹም ኣብ ከክንደይ ግዜ ትሓጽቡ? እንታይ ሓደጋ'ኸ ኣለዎ?

ኣብ መንጐ ምዕራባውያን ካብ ነዊሕ እዋን ኣትሒዙ ኣካታዒ ኰይኑ ዝጸንሐ ጉዳይ ስደተኛታት፡ ኣብ ካናዳ ግን ብውሕዱ ክሳብ ሕጂ ዝሓሸ ኰይኑ እዩ ጸኒሑ። ሕጂ ግን ብሰንኪ ሕጽረት ኣባይትን ምውሳኽ ክራይ ገዛን፡ ኣብ ዝተወሰኑ ከባቢታት ዝተራእየ ተቓውሞን ጐስጓሳትን እቲ ኣጠማምታ ተቐይሩ ይመስል።

ካናዳ፡ ቅልውላው ስደተኛታት ብኸመይ እዩ መኸተምታ ስልጣን ትሩዶ ኰይኑ?

ስርዓት ደርግ፡ ኣብታ ሃገር ዕዳጋ ርእሰማልን ካልኦት ብዙሓት ብሕታዊ ትካላትን ካብ ዘፍርስ ኣስታት ሓምሳ ዓመታት ኰይኑ ኣሎ። ሕጂ ሓምሸይቲ ዝዓበየት ቍጠባ ኣፍሪቃ ዝዀነት ኢትዮጵያ፡ ቍጠባኣ ክትከፍትን ዝያዳ ርእሰማል ወጻኢ ክትስሕብን ኣብ እትጽዕረሉ ዘላ እዋን፡ ስቶክ ማርኬት ዳግማይ ትጅምር ኣላ።

ኢትዮጵያ፡ ድሕሪ 50 ዓመታት 'ስቶክ ማርኬት' ዳግማይ ምጅማራ ስለምንታይ ኣገዳሲ ኰይኑ?

በብእዋኑ እናዕረፍካ ወይ እናረሓሓቅካ ዝግበር ጾም ጥዕናዊ ረብሓታት ዘለዎ'ኳ እንተዀነ፡ ተመራመርቲ ስነ-ፍልጠት ግን ምስ ምንካይ ዕብየት ጸጉሪ ምትእስሳር ኣለዎ ይብሉ ኣለዉ።

ብርሒ ጸጕሪ ርእሲን ጾምን እንታይ ምትእስሳር ኣለዎ?

ኣብ ትግራይ ብተዛማዲ ሰላማዊ ሃዋህው ምስ ተፈጠረ፡ ህዝቢ ዝጎደለ ክምልእ፡ ዝወደቐ ከቕንዕ ኣብ ጉያ ይርከብ።ኵሉ ናብራ ቤቱ ክውትፍ ዝገብሮ ፀፋዕፋ ርኡይ እዩ።ሎሚ እውን ምስ ጐረባበቱ ዘራኽቦ ኣፍደገ ኣብ ዝተዓፀወሉ ግዜ፡ ብዝተረኸበ ወዝቢ ንምንባር ዝግበር ሃለኽለኽ መዓልታዊ እናዛየደ ይመፅእ ኣሎ።

በዓል ልደት ኣብ ትግራይ፡ 'ምዕዳግ ዳርጋ ምሉእ ብምሉእ ገዲፍናዮ ኢና'

እዛ ሰበይቲ ኣብ ግንቦት 1908 እያ ዝተወልደት። 

ኣብ ዓለም ብዕድመ ዝዓበየት ሰብ ምዃና ዝእመነላ ጃፓናዊት ዓሪፋ

ብዙሓት ሓካይምን ክኢላታት ቴክኖሎጂን ብስማርት ሞባይልን ሰዓትን ዝተኣከበ መረዳእታ ጥዕና ኣብ ምጥቃም ጥንቃቐ ከምዘድሊ ይገልጹ።

ሓበሬታ ጥዕና ዝእክቡ 'ስማርት' ሞባይላትን ሰዓታትን ስለምንታይ ስክፍታ ይፈጥሩ ኣለዉ?

ኣብ ዓዲ ቀይሕ ተወሊዳ ዝዓበየት ኤልዳና፡ ጓል 9 ዓመት እንከላ እያ ምስ ወላዲታ ናብ ስደት ኣምሪሓ። ኣብታ ብዂናት ትሕመስ ዘላ ሱዳን፡ ኣብ መዓስከር ሸገራይብ ዝጸንሓቶ ዓመታትን ዝሓለፈቶ  ፈታኒ ናብራ ስደት፡ ኣብዚ ዓለማዊ ውድድር ከም ዕላማ ሒዛ ከተቕርቦ ድርኺት ከምዝዀና ትገልጽ።

'ኤርትራ ዘለዉ ዘኽታማትን ኣብ መዓስከራት ዘለዉ ቈልዑን' ዘተኰረት ተወዳዳሪት ሚስ ፕላነት

ኣብ ካናዳ፡ ብርክት ዝበላ ከተማታት ዝውስኽ ዘሎ ብዝሒ ግዳም ሓደር ሰባት የሻቕለን ኣሎ። ኣብ ብርክት ዝበላ ከተማታት ሰሜን ኣመሪካ፡ ፖሊስ እቶም ግዳም ሓደር ዘቝምዎም ግዝያዊ ቴንዳታት ብሓይሊ’ዮም ዘፍርሱ። እቲ “ምጽራይ ጐደናታት” ተባሂሉ ዝጽዋዕ ስጕምቲ ጐነጻውን ነቲ ቅልውላው ኣባይቲ ኣብ ምፍታሕ ውጽኢታዊ ከምዘይኰነን ይንቀፍ።


ብዙሓት ኤርትራውያንን ኢትዮጵያውያንን ኣብ ዝነብሩላ ካናዳ፡ ስለምንታይ ግዳም ሓደርነት በዚሑ?

ብሓጺሩ 'ፍቕራዊ መጻምድቲ ንምርካብ' ዝግበር ሓጺር መስርሕ እዩ። ዳርጋ ብሃድን ፍቕራዊ መጻምድቲ ምርካብ ይመስል።
ኣለሻ ፍቕሪ፡ ኣለሻ ሓዳር - ኣብ ውሽጢ ሓሙሽተ ደቓይቕ መሳትይቲ ማይ ምርካብ።


ኢትዮጵያ፡ ኣብ ውሽጢ 5 ደቒቕ ዝግበር ሌላ 'ፍጡን ኵሽማን' 

ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ድሕሪ 40 ዓመታት 10.4 ቢልዮን ክበጽሕ ምዃኑ ግምት ሕቡራት ሃገራት የመልክት። ብመሰረት እዚ ትንበያ፡ ህንዲ እትርከበን ሸሞንተ ሃገራት ዓለም፡ ፍርቂ ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ክሕዛ እየን።
ኢትዮጵያ ሓንቲ ካብዘን ሸሞንተ ሃገራት እያ።


ኢትዮጵያ ዓመታዊ ብክልተ ሚልዮን ዝውስኽ ብዝሒ ህዝባ ክትገትእ የድልያ ዶ ይኸውን?

ሓደ እዋን እቲ ደራሲ “ዋላ ሓንቲ ክገብር ስለዘይክእል እየ ዝጽሊ፤ ልበይ ስለ ዝተሰብረ እየ ዝጽሊ። ክጽሊ እየ፤ ምኽንያቱ ደቂሰ ይኹን ነቒሐ ከምኡ ምግባር ኣገዳሲ ምዃኑ ወትሩ ናብ ውሽጠይ ስለዝመላለስ። (ጸሎት) ንፈጣሪ ኣይቅይሮን፤ ነዓይ ግን ይቕይረኒ እዩ” ኢሉ ነይሩ።


ክንጽሊ እንከለና ኣብ ሓንጐልና እንታይ ይፍጠር?

ሽታ መሮር ዕምባባ ሽላን፡ ጥዕምቲ ጨና፡ ዘልመድክኒ ጨና፡ ጥዕምቲ ጨና ኣደስ ገለ ኣብ ደረፍቲ ትግርኛ ንኣፍቀርቶም ብተምሳል ጥዑም ጨና ዝደረፍረወን ደርፍታት’የን።
ሰባት ካብ ኣካሎም ጥዑም ወይ ሕማቕ ሽታ ከመንጭዉ’ውን ተሰሚዕና ክኸውን ይኽእል’ዩ።
ንጉስ ፈረንሳ ነበር ንጉስ ልዊስ መበል 14 ምስ ጨና ኣዝዩ ፍሉይ ፍቕሪ ከምዝነበሮ’ዩ ዝግለጽ፡ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ክፍሉ ብጨና ሃገግ ዝብሉ ዕንባባታት ክግበረሉ ይእዝዝ ነይሩ። ንጉስ ዝኣዘዞ ከኣ ኣብ ሰዓታ ከተፍ’ያ።
ኣብቲ ንሱ ዝንቀሳቐሰሉ ቀጽሪ ገዝኡ ከይተረፈ ብጥዑም ጨና ከምዝድፍደፍ ይገብር ምንባሩ ይግለጽ።


ሳይንስ፡ ሽታ ሰብነትና ምስ ጥዕናናን ባህሪናን ምትእስሳር ኣለዎ ድዩ?

ብእንግሊዝኛ ፎብያ ወይ ድማ ብትግርኛ ዘይርትዓዊ ፍርሒ ማለት ሰባት ዝዀነ ሓደጋ ዘስዕብ ምኽንያት ኣብ ዘይብሉ እዋን ዘጋጥም ፍርሒ እዩ።

ብዛዕባ ዘይተለምዱ ፍርሒታት እንታይ ትፈልጡ?

ኣደይ ሓጉሽ፡ ካብ እንዳ ከንቲባ ወልዳይ ዓዲ ሽም ምሕረት ድግሳ እየን። እዘን መልክዕን ቁመናን፣ ቁመትን ጉብዝናን፡ ልዕሊ ኵሉ ግን ሕልናን ልቦናን ዝተዓደላ ግርምቲ ኣደ፡ ኣብ ኵሉ ማሕበራዊ ህይወት እታ ዓዲ ኣብ ሓዘንን ሓጐስን ኣብ በዓልን ጽምብልን ኵሉ ሳዕ ዕጥቕቲ እየን።

ኤርትራ፡ ኣብ 100 ዓመተን 100 ውሉዳት ዝፈረያ ወላዲት ወይዘሮ ሓጉሽ ሃይለ

ኣብ ሓንቲ ካብተን በረድ ዝበዝሐን ወርሒታት ጁፒተር ዝዀነት 'ዩሮፓ'፡ ምልክታት ባዕዳዊ ህይወት [alien life] ምህላዉ እትድህስስ መንኮርኰር ጠፈር ትማሊ ካብ ኬፕ ካናቨራል ፍሎሪዳ ተወንጪፋ ኣላ።