चित्रपटाची भव्यता ते भावनिक गुंतागुंत असलेली पात्रं; 'द ओडिसी' चित्रपट नेमका कसा आहे?

अनेक वर्षं वाट पाहिल्यानंतर असा एखादा पिक्चर येतो की, जो पाहिल्यावर त्याच ठिकाणी नाचावं वाटतं. या चित्रपटांची भव्यता, कथा, अभिनय, संगीत, संकलन - या साऱ्याच गोष्टी इतक्या अप्रतिम असतात की, एकाच वेळ काय पाहू, काय काय ऐकू अशी अवस्था होऊन जाते. असे चित्रपट म्हणाल तर मोजकेच असतात.

हॉलिवूडचं जर उदाहरण घेतलं तर सिटिझन केन, द गॉडफादर, टायटॅनिक, स्पार्टाकस, 2001 स्पेस ओडिसी, अवतार (पहिला भाग) ही उदाहरणं देता येतील.

भारतीय चित्रपटसृष्टीतील मुघले आझम, शोले, मदर इंडिया, लगान यांची उदाहरणं देता येतील.

चित्रपट पाहिल्यावर असं वाटेल की बास, हा पिक्चर आहे आणि हा प्रेक्षक आहे. दोघेही एकरूप होत आहेत. थिएटर हे थिएटरच राहिलं नाही, तर एक जिवंत दृश्यांची मालिका झालीये आणि प्रेक्षक हा प्रेक्षक उरलाच नाही तो या घटनांचा साक्षीदार आहे.

अशीच काहीशी अवस्था माझी ख्रिस्तोफर नोलानचा द ओडेसी पाहून झाली.

चित्रपटाची भव्यता, कथानक, भावनिक गुंतागुंत असलेले पात्र, सकस अभिनय, संगीत, संकलन सारेच काही इतकं जुळून आलंय की, हा चित्रपट पाहून तृप्तीचा अनुभव आला नाही तरच नवल.

तसं पाहायला गेलं तर जेव्हा दिग्दर्शक ख्रिस्तोफर नोलानने या चित्रपटाची घोषणा केली होती तेव्हापासूनच या चित्रपटाची प्रचंड हवा होती. त्यात त्याचा आधीचा चित्रपट 'ओपनहायमर' याला अनेक ऑस्कर मिळाले होते.

चित्रपटात तो काय करणार, कुणाला घेणार, संगीत कुणाकडे दिलं जाईल, स्क्रीन प्ले तो स्वतः लिहिणार की त्याचा भाऊ जोनाथन नोलान लिहिणार का? अशा शेकडो गोष्टींची चर्चा होती.

चित्रपटाची प्रचंड मार्केटिंग करणे किंवा त्याची भरपूर प्रसिद्धी होणे दुधारी शस्त्रासारखं आहे.

या प्रचारामुळे चित्रपट अनेक लोकांपर्यंत पोहोचतो खरा, पण जर अपेक्षेप्रमाणे तो उतरला नाही तर 'माऊथ टू माऊथ पब्लिसिटी'मध्ये मार खाण्याची शक्यताही तितकीच असते.

पण एक प्रेक्षक म्हणून ज्या अपेक्षा मी 'द ओडेसी'कडून ठेवल्या त्या तर नक्कीच पूर्ण झाल्या आणि त्या पलीकडेही एक 'मॅग्नम ओपस' मला 'याचि देही, याचि डोळा' पाहायला मिळाल्याचं समाधान मिळालं.

कोरोनानंतरच्या काळात प्रेक्षकांनी प्रत्यक्ष थिएटरमध्ये जाऊन चित्रपट पाहणं ही गोष्ट फारच दुर्मीळ बनली आहे. त्यात किमान डझनभर ओटीटी सबस्क्रिप्शन आपल्याकडे असतात. तेव्हा लोक पुन्हा चित्रपटातगृहात जाऊन चित्रपट पाहतील का, हा एकाच वेळी चिंतेचा आणि चिंतनाचा विषय बनल्याचं आपण जाणतोच.

त्यामुळे जेव्हा एखादा बिग-बजेट आणि मल्टीस्टारर चित्रपट येतो तेव्हा सर्वजण हेच म्हणतात की, थिएटरमध्येच जाऊन पाहायला हवा.

हा चित्रपट पण थिएटरमध्ये जाऊन पाहायला हवा असं म्हणणं पुरेसं ठरत नाही. तर थिएटरमध्ये तर पाहाच पण IMAX वर पाहा असं म्हणणं जास्त योग्य ठरतं. कारण हा पहिला व्यावसायिक चित्रपट आहे की त्याची फ्रेम ना फ्रेम ही 70 mm IMAX वर शूट केली आहे.

आता या तांत्रिक विवरणामुळे एक प्रेक्षक म्हणून आपल्याला काय फरक पडणार हा प्रश्नही साहजिक आपल्या मनात येऊ शकतो.

प्रश्न अगदी रास्त आहे, पण त्यावर एवढंच सांगतो की, तुम्ही चित्रपट पाहताना आपण एखाद्या स्टुडिओत किंवा सेटवर शूट झालेली गोष्ट पाहत नाहीत, तर प्रत्यक्ष घडत असलेली गोष्ट पाहतोय असा फील येतो.

'इलियड' आणि 'ओडिसी'वर आधारित आधीचे चित्रपट

आपल्याला हे माहीतच आहे की, होमर या महाकवीचे 'इलियड' आणि 'द ओडिसी' हे 2 महाकाव्य प्रसिद्ध आहेत. याआधी, 'इलियड'वर आधारित तुम्ही 'ट्रॉय' हा चित्रपट पाहिला असण्याची शक्यता आहे. 2004 साली हा चित्रपट आला होता.

'द ओडिसी' या महाकाव्याचे वेगवेगळे अ‍ॅडप्टेशन देखील आले आहेत. त्यातला माझा आवडता 'ओ ब्रदर व्हेअर आर्ट दाऊ' हा आहे. (पण हा चित्रपट पूर्णपणे आधुनिक काळात आहे. कथा ही द ओडिसीहून प्रेरित आहे. याविषयी नंतर कधी).

2024 मध्ये द ओडिसी महाकाव्यावरच 'द रिटर्न' हा चित्रपट आला होता.

तुम्ही यापैकी काही पाहिले असेल किंवा नसेल किंवा होमरची महाकाव्य वाचली असतील किंवा नसतील पण या कथांशी आपण पूर्णपणे अनभिज्ञ आहोत असं होत नाही.

कारण गेल्या 2500 वर्षांत शेकडो लेखकांनी, कवींनी होमरपासून प्रेरणा घेतली आहे. तेव्हा त्याच्या कथांचे अ‍ॅडप्टेशन किंवा सारांश आपल्या कानावर पडण्याची शक्यता आहेच. तेव्हा 'द ओडिसी'ची कथा आपण वाचलेली नाही. असं तर अजिबात न वाटू देता हा चित्रपट पाहायला जा.

उलट अनेक समीक्षक तर असंच म्हणत आहेत की जितकी तुम्हाला होमरची कथा माहीत असेल तितकं तुम्ही जास्त 'इंजॉय' करू शकाल.

जरी शेकडो वर्षांपासून ही कथा सर्वांसाठी उपलब्ध असली तरी या चित्रपटावर नोलानची 'मोहर' आहे. चित्रपट हे दिग्दर्शकाचं माध्यम असतं. अगदी सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत तो ही गोष्ट विसरत नाही.

पण याचा अर्थ असा नाही की, इतरांना स्कोपच नाहीये. मी तर उलट असं म्हणेन की, प्रत्येक दृश्यं, प्रत्येक कलाकार, प्रत्येक प्रसंग इतका जिवंत आहे की आपल्याला बऱ्याचदा आपण पिक्चर पाहतोय याचं भान राहत नाही.

'द ओडिसी'ची कथा थोडक्यात अशी आहे की, ट्रॉयच्या युद्धानंतर या युद्धाचा नायक ओडिसियस आपल्या घराकडे परतणार आहे. तो परतत असताना शेकडो आव्हानांचा सामना करत येतो.

जेव्हा तो परत येईल तेव्हा अनेक वर्षांपूर्वी जशा गोष्टी होत्या तशाच असतील का, परत गेल्यावर त्याचं स्वागत होईल की त्याची अडचण होईल, मुळात त्याला परत जावं का वाटेल अशा अनेक गुंतागुंतीच्या प्रश्नांवर हे कथानक आहे.

त्यात परतीचा प्रवास तर कठीण आहेच, पण त्याच वेळी न जाण्यासाठी देखील अनेक प्रलोभनं ओडिसियससमोर आहेत. परतीच्या प्रवासात जाताना त्याला आणि त्याच्या साथीदारांना अडवण्यासाठी राक्षस-दैत्य तर आहेतच, पण त्याच सोबत तिथेच खिळून राहावे यासाठी मत्सकन्या, अप्सरा या देखील आहेत.

महाकाव्य म्हटल्यावर हे प्रसंग वाचताना तर डोळ्यासमोर येऊ शकते, पण चित्रपटात हे सारं कसं दाखवणार आणि ते सुद्धा जवळपास 3 तासात, असा प्रश्न पडू शकतो. पण हे आव्हान नोलाननं समर्थपणे पेललं.

भारत आणि ख्रिस्तोफर नोलान

या चित्रपटाच्या प्रमोशनसाठी ख्रिस्तोफर नोलान मुंबईत येऊन गेला. तो त्याच्या चित्रपटाच्या प्रमोशनसाठी सगळ्याच देशात जातो असं नाही. पण भारतात मात्र आला. याचं कारण म्हणजे भारतात नोलानचे चाहते भरपूर आहेत.

केवळ प्रेक्षकच नाही, तर मोठेमोठे दिग्दर्शक, अभिनेता, पटकथा लेखक, लेखक आणि पत्रकार हे नोलानची एक झलक पाहायला मिळावी म्हणून त्याची वाट पाहत थांबले होते. ओपनहायमर आणि बार्बी एकाच वेळी प्रदर्शित झाला होता.

बार्बीचे जगभरातलं बॉक्स ऑफिस कलेक्शन ओपनहायमर पेक्षा जास्त होतं, पण भारतात ओपनहायमरचं बॉक्स ऑफिस कलेक्शन बार्बीहून अधिक होतं अशा बातम्या तुम्ही देखील वाचल्या असतील.

कोणत्या चित्रपटाचे कलेक्शन अधिक आहे यावरून चित्रपट चांगला की वाईट हे निश्चितपणे ठरत नाही, पण याचा फायदा निर्मात्यांना, कलाकारांना होतो.

यामुळे भविष्यात चांगला चित्रपट काढायचा असेल तर गुंतवणूकदेखील मिळते. शिवाय नोलानच्या चित्रपटांची भारतातील क्रेझ ही सगळ्या दिग्दर्शकांसाठीच कौतुकाचा विषय असावी.

जर IMDB 250 टॉप लिस्ट पाहिली तर त्यात नोलानचा अगदीच एखादा मूव्ही नसेल. याचं कारण म्हणजे ते ही रेटिंग प्रेक्षक आणि समीक्षक यांच्यातील सुत्रावर आधारित असते. भारतात इंटरनेट आल्यापासूनच भारतीय प्रेक्षकांची संख्या या साइटवर लक्षणीय आहे.

नोलानचा पहिला गाजलेला चित्रपट हा मेमेंटो जरी असला तरी 'फॉलोइंग' ही त्याची पहिली फीचर फिल्म आहे. फॉलोइंग ही लो बजेट फिल्म म्हटली जाते. 6,000 डॉलर्स या बजेटवर हा चित्रपट बनवण्यात आला होता.

तर द ओडिसी आतापर्यंत बनलेल्या चित्रपटांपैकी एक हाय-बजेट (मार्केटिंगच्या बजेटसह 350 मिलियन डॉलर म्हणजे 3,600 कोटी रुपये असा अंदाज फिल्म अ‍ॅनालिस्टने दिला आहे) फिल्म बनली आहे.

अगदी तेव्हापासून ते ओडिसीपर्यंत नोलानने आपल्या चित्रपटांमध्ये नाविन्य टिकवलं आहे. त्यात स्टोरीटेलिंगवर भर तर आहेच पण त्याचवेळी एक दिग्दर्शक म्हणून तो प्रेक्षकांना वेगळा अनुभव देण्याचा प्रयत्न करतो.

जर द ओडिसीचेच उदाहरण आपण घेतले, तर इथे ती एक 'क्रोनोलॉजिकली' सांगितलेलीही कथा करता आली असती. पण त्यामुळे पुढच्या क्षणाला काय होईल याचा अंदाज प्रेक्षक बांधू शकतात आणि सरप्राईज हा इलिमेंट त्याला मिळत नाही.

पण नोलान ज्या पद्धतीने कथा रचतो, गुंफतो त्यामुळे आपण 3 तासांचा पिक्चर असूनही जागेवरून हलत नाही. इतकंच काय मला तर माझ्या मोबाईलची पण आठवण आली नाही.

चित्रपटाचे वेगळेपण

याचं बहुतेक कारण म्हणजे नोलानने ओडिसीच्या या महाकाव्याचे तत्त्व अचूक पकडले असावे. महाकाव्याची सुरुवात या महाकाव्याच्या नायकाच्या वर्णनाने होते.

एका बाजूला तो 'हिरो' देखील आहे, पण ट्रॉय हे शहर नष्ट करण्याचे पातक पण त्याच्यावर आहे. त्याला परत आपल्या घरी जायचंय, पण परत जाऊन तिथे काय करणार, काय उरलंय याची त्याला कल्पना पण नाहीये.

ही जी व्यक्तिरेखेतील गुंतागुंत आहे ती या चित्रपटात समर्पकपणे आली आहे. नायकाचे शौर्य, समयसूचकता हे गुण तर दिसतातच, पण त्याचवेळी त्याच्या मनातली अपराधीपणाची भावना देखील लपत नाही.

हे सर्व भाव या चित्रपटाचा नायक मेट डेमनने दाखवले आहेत.

चित्रपटाच्या वेगळेपणाबद्दल सांगायचं झालं, तर माझ्या एका मैत्रिणीने सांगितलेलं निरीक्षणच इथे देतो, ती म्हणते, "महाकाव्यांवर भव्य दिव्य सिनेमे बनतात. या चित्रपटांंमध्ये युद्ध आणि त्यातून झालेला विनाश, त्याचा गिल्ट, या गोष्टींचा अभाव असतो. नोलानचे चित्रपट याबाबत वेगळे ठरतात. जिंकलेलाही काहीतरी गमावतोच. ओडेसियसचा हा मानसिक संघर्ष नोलानने दाखवला आहे. त्यामुळे तो जास्त उंचीवर जातो."

ओडिसियसची पत्नी - पेनेलोपची भूमिका अ‍ॅना हॅथवेनी साकारली आहे ती देखील तितकीच सशक्तपणे आपल्याला उभी राहिलेली दिसते.

रॉबर्ट पॅटिनसनने (अँटोनियस) साकारलेला खलनायक अप्रतिम आहे. त्याच्याबद्दल काही सांगणे म्हणजे स्पॉयलर देण्यासारखेच होईल म्हणून टाळतोय.

एकंदर चित्रपट पाहण्याचा परिपूर्ण आनंद घेण्यासाठी 'द ओडिसी' नक्की पाहावा.

चित्रपट पाहून आल्यावर मी वेगवेगळ्या समीक्षकांना या चित्रपटाबद्दल काय रिव्ह्यू लिहिले हे वाचलं आणि बहुतेकांना हा चित्रपट उत्तम असल्याचं म्हटलं आहे.

एका चित्रपटाकडून आपण जेवढी अपेक्षा करू शकतो त्यापेक्षा काहीतरी अधिकच 'द ओडिसी'ने दिलं आहे. पण ते काय अधिक आहे याचा निर्णय आपण स्वतः हा चित्रपट पाहून करावा असं मला वाटतं.

लेखातील मतं लेखकाची वैयक्तिक आहेत.

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन)