حملات آمریکا به زیرساخت‌های ایران چگونه بحران برق را تشدید کرد؟

در دور تازه درگیری‌های نظامی میان ایران و آمریکا، شبکه برق ایران هدف یکی از گسترده‌ترین حملات به زیرساخت‌های انرژی کشور قرار گرفته است. مقام‌های ایرانی از آسیب دیدن بیش از دو هزار نقطه در شبکه تولید، انتقال و توزیع برق خبر می‌دهند؛ خسارت‌هایی که همزمان با اوج گرمای تابستان، خاموشی‌ها را افزایش داده و فشار بیشتری بر زندگی مردم و فعالیت صنایع وارد کرده است.

پیش از دور جدید حملات، مقام‌های ارشد آمریکایی، از جمله رئیس‌جمهور این کشور، نیروگاه‌ها و پل‌ها را در شمار اهداف احتمالی عملیات نظامی علیه ایران قرار داده بودند. در نتیجه این حملات، پست‌های فشار قوی، خطوط انتقال، مراکز توزیع بخش‌هایی از نیروگاه‌های کشور هدف قرار گرفته‌اند.

صنعت برق ایران با مشکلات زیادی دست و پنجه نرم می‌کند، بنابراین پیامد این حملات خیلی زود در زندگی روزمره مردم آشکار شد. در بسیاری از استان‌ها خاموشی‌های برنامه‌ریزی شده و اضطراری افزایش یافت؛ در حالی که بخش زیادی از ایران با دمای بالای ۳۵ درجه سانتیگراد و در برخی مناطق با گرمای بیش از ۴۵ درجه روبه‌رو است. در بسیاری از شهرها، ساختمان‌ها برای تأمین آب به پمپ‌های برقی وابسته‌اند و با قطع برق، جریان آب نیز در واحدهای مسکونی متوقف می‌شود. هم‌زمان، از کار افتادن کولرها و سیستم‌های سرمایشی، شرایط زندگی را برای میلیون‌ها شهروند دشوارتر کرده است.

بخش صنعت نیز از این وضعیت آسیب جدی دیده است. بسیاری از کارخانه‌ها که پیش از این به دلیل جنگ، کمبود سوخت و ناترازی انرژی با کاهش تولید روبه‌رو بودند، اکنون در برخی روزها با خاموشی‌های طولانی، گاه تا ۱۲ ساعت، مواجه هستند. این محدودیت‌ها علاوه بر کاهش تولید، زنجیره تأمین صنایع، حمل‌ونقل، خدمات عمومی و حتی فعالیت بیمارستان‌ها و مراکز درمانی را نیز تحت فشار قرار داده و نگرانی‌ها درباره پیامدهای اقتصادی حملات به زیرساخت‌های برق را افزایش داده است.

وضعیت تولید و کسری برق در ایران

شبکه برق ایران یکی از بزرگترین شبکه‌های برق خاورمیانه به شمار می‌رود. در حال حاضر حدود ۲۰۰ نیروگاه و هزاران واحد توزیع برق در سراسر کشور فعالیت می‌کنند و ظرفیت اسمی تولید برق در زمان اوج مصرف به حدود ۹۵ هزار مگاوات می‌رسد. بیش از ۸۰ درصد این برق در نیروگاه‌های حرارتی تولید می‌شود و بقیه از طریق نیروگاه‌های برق‌آبی، نیروگاه اتمی بوشهر و واحدهای انرژی‌های تجدیدپذیر تأمین می‌شود.

انتقال این برق از طریق شبکه‌ای گسترده با بیش از ۹۵۰ هزار کیلومتر خطوط و شبکه انجام می‌شود که شامل حدود ۱۳۰ هزار کیلومتر خطوط انتقال و ۸۲۰ هزار کیلومتر شبکه توزیع است. مدیریت توزیع برق نیز برعهده ۳۹ شرکت توزیع برق در سراسر کشور قرار دارد.

با وجود این ظرفیت گسترده، صنعت برق ایران در سال‌های اخیر با مجموعه‌ای از مشکلات ساختاری روبه‌رو بوده است؛ از فرسودگی نیروگاه‌ها و شبکه انتقال گرفته تا کاهش سرمایه‌گذاری، تحریم‌های بین‌المللی، قیمت‌گذاری دستوری برق و رشد مداوم مصرف و بدهی سنگین دولت به شرکت‌های بزرگ تولیدکننده برق.

براساس یک گزارش روزنامه دنیای اقتصاد در سال گذشته، بر اساس برآورد کارشناسان، تنها برای نوسازی شبکه برق و سوخت‌رسانی به نیروگاه‌ها حدود ۱۰۰ میلیارد دلار سرمایه نیاز است. هم‌چنین در برنامه هفتم توسعه، بودجه لازم برای افزایش تولید گاز و برق بیش از ۱۵ میلیارد دلار در سال برآورد شده است.

براساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، شبکه برق ایران در تابستان ۱۴۰۵ با کسری تولیدی بین ۱۰ تا ۱۸ هزار مگاوات روبه‌روست؛ شکافی که تنها نتیجه حملات اخیر نیست، بلکه حاصل سال‌ها انباشت مشکلات در صنعت برق است.

علاوه بر این مشکلات، مدیرعامل توانیر اخیرا اعلام کرده خسارت جنگی وارد شده به شبکه و تجهیزات صنعت برق از مرز ۶۰ هزار میلیارد تومان گذشته است.

بدهی‌های انباشته؛ بحران مالی صنعت برق

در کنار فرسودگی زیرساخت‌ها و کمبود سرمایه‌گذاری، بحران مالی نیز به یکی از مهم‌ترین مشکلات صنعت برق ایران تبدیل شده است.

برآورد دقیقی از بدهی دولت به صنعت برق منتشر نشده، اما برخی رسانه‌های داخلی این رقم را تا ۵۰۰ هزار میلیارد تومان اعلام کرده‌اند. با این حال، دولت در قانون بودجه سال ۱۴۰۵ تنها ۳۰ هزار میلیارد تومان برای تسویه بخشی از این بدهی‌ها در نظر گرفته است؛ رقمی که فاصله زیادی با برآوردهای موجود دارد.

در کنار بدهی دولت، مطالبات وصول نشده از مشترکان نیز بر مشکلات مالی صنعت برق افزوده است. مدیرعامل شرکت توانیر در ابتدای تیرماه امسال اعلام کرد که از میان ۴۲ میلیون مشترک برق کشور، حدود ۱۲۰ هزار میلیارد تومان مطالبات وصول نشده وجود دارد که نزدیک به ۷۰ هزار میلیارد تومان آن مربوط به مشترکان صنعتی است.

واردات و صادرات برق؛ تکیه بر همسایگان برای جبران کمبود

همزمان با تشدید ناترازی برق، ایران تلاش کرده است بخشی از کمبود تولید داخلی را از طریق تبادل برق با کشورهای همسایه جبران کند.

مصطفی رجبی مشهدی، مدیرعامل شرکت توانیر، زمستان سال گذشته اعلام کرده بود که ایران برق را به پاکستان و افغانستان صادر می‌کند و در مقابل از ترکمنستان و ارمنستان برق وارد میکند.

چند ماه بعد، در تیرماه امسال، وزارت نیرو از امضای توافقی با روسیه و جمهوری آذربایجان خبر داد که بر اساس آن برق روسیه از طریق شبکه برق آذربایجان به ایران منتقل خواهد شد. به گفته مقام‌های وزارت نیرو، این طرح در صورت اجرای کامل می‌تواند امکان واردات حدود هزار مگاوات برق از روسیه را فراهم کند و بخشی از کمبود برق کشور را جبران کند.

همزمان، رسانه آذربایجانی کاسپینپست نیز گزارش داد که تهران و ایروان طی هفته‌های اخیر مذاکرات متعددی برای گسترش همکاریهای برق و افزایش صادرات برق ارمنستان به ایران برگزار کردهاند.

طبق اعلام شرکت توانیر، مجموع کل ظرفیت تبادل الکتریکی ایران با ۷ کشور همسایه (شامل کل صادرات و واردات در طول سال) حدود ۳۰۰۰ مگاوات است، اما این رقم مربوط به توان لجستیکی خطوط انتقال است، نه میزان برقی که دائماً وارد کشور میشود.

بر اساس برخی گزارش‌ها، در دوره‌های اوج مصرف و به‌ویژه در تابستان، واردات برق از کشورهای همسایه می‌تواند در مجموع به حدود ۱۲۰۰ مگاوات برسد.

خبرگزاری دولتی ایرنا نیز گزارش داده است که هم‌زمان با جنگ اخیر، واردات برق از ترکمنستان و ارمنستان افزایش یافته و مقام‌های ترکمنستان و جمهوری آذربایجان برای همکاری بیشتر در تأمین برق ایران در دوره جنگ و اوج مصرف تابستان اعلام آمادگی کرده‌اند.

در مقابل، ایران همچنان به عراق، پاکستان و افغانستان برق صادر می‌کند. سال گذشته و همزمان با اوج بحران برق، شرکت توانیر از توقف موقت صادرات برق به افغانستان و پاکستان خبر داده بود، اما تاکنون گزارشی رسمی درباره قطع یا تعلیق صادرات برق به کشورهای همسایه در سال جاری منتشر نشده است.

کدام نیروگاه‌ها و زیرساخت‌های برق در جنگ آسیب دیدند؟

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، در جریان جنگی که از اسفندماه سال گذشته شروع شده تا امروز، صنعت برق آسیب جدی دیده است.

وزیر نیرو در اردیبهشت امسال گفته در جنگ ۳۹ روزه حدود ۴۲۰۰ مگاوات از ظرفیت تولید برق کشور آسیب دیده که بخش زیادی از از این نیروگاه‌ها در تأسیسات فولاد و پتروشیمی اصفهان، ماهشهر و عسلویه بودند.

این در حالی است که در حمله اخیر آمریکا هم خسارت قابل توجهی به خطوط، پست‌ها، ترانسفورماتورها و بخشی از تأسیسات تولید برق وارد شده است. همچنین در برخی مناطق جنوبی کشور و جزایر، اختلال و خسارت در شبکه برق گزارش شده است.

در جزیره کیش، بندرعباس، قشم، سیریک، جاسک و ماهشهر بخش‌هایی از شبکه توزیع آسیب دید؛ به‌گونه‌ای که تنها در جاسک حدود یک کیلومتر از شبکه فشار متوسط تخریب شد.

همچنین بر اثر حملات آمریکا، نیروگاه سیکل ترکیبی احمد کاظمی با ظرفیت اسمی ۹۱۴ مگاوات (شامل دو واحد گازی ۳۰۷ مگاواتی و یک واحد بخار ۳۰۰ مگاواتی) آسیب دیده است.

بخش دیگری از خسارت‌ها به صنعت گاز مربوط می‌شود؛ صنعتی که سوخت اصلی نیروگاه‌های حرارتی ایران را تأمین می‌کند. برآوردها نشان می‌دهد حملات به تأسیسات گازی باعث شده ۲۰ تا ۲۵ درصد ظرفیت تولید گاز کشور از مدار خارج شود و تولید سالانه گاز از حدود ۲۹۷ میلیارد مترمکعب به نزدیک ۲۴۲ میلیارد مترمکعب کاهش یابد. این موضوع به طور مستقیم بر عملکرد نیروگاه‌های حرارتی، بهویژه در بندرعباس، عسلویه، جاسک، چابهار و کنارک تأثیر گذاشته و تولید برق را به شدت کاهش می‌دهد.

در کنار این خسارت‌ها، پست‌ها و شبکه‌های انتقال برق به دیگر مناطق ایران نیز در استان‌های هرمزگان، بوشهر، سیستان و بلوچستان، تهران و البرز آسیب دیدند و بخشی از ظرفیت انتقال برق کشور را از مدار خارج کردند.

به گفته معاون وزیر نیرو، در مجموع در پی حملات آمریکا، نزدیک به ۷ هزار مگاوات از ظرفیت نیروگاهی کشور آسیب دیده است.

مقام‌های ایرانی، از جمله رئیس سازمان بهینه‌سازی انرژی، نیز تأکید کرده‌اند که بخشی از آسیب‌های واردشده به تأسیسات تولید انرژی «فعلاً قابل ترمیم نیست» و شرایط تأمین برق در تابستان امسال از سال گذشته دشوارتر خواهد بود.

دولت چگونه کسری برق را مدیریت می‌کند؟

دولت ایران برای مدیریت کمبود برق، برنامه خاموشی‌های زمان‌بندی شده را برای بخش خانگی و صنعتی اجرا کرده است.

هرچند برای هر منطقه جدول خاموشی دو ساعته اعلام شده، اما گزارش‌های میدانی و روایت شهروندان نشان می‌دهد این برنامه در بسیاری از موارد مطابق زمان‌بندی اجرا نمی‌شود و در برخی روزها قطعی برق به چهار تا شش ساعت نیز میرسد.

صنایع نیز از این محدودیت‌ها بی‌نصیب نمانده‌اند. اگرچه پس از اعتراض وزارت صنعت، معدن و تجارت و دستور رئیس جمهوری اعلام شد که واحدهای تولیدی از خاموشی‌های برنامه‌ریزی شده معاف خواهند شد، اما بررسی‌های میدانی بی بی سی فارسی نشان می‌دهد این تصمیم به‌طور کامل اجرا نشده است. به گفته فعالان صنعتی، برق بسیاری از کارخانه‌ها همچنان دستکم دو بار در هفته و هر بار تا حدود ۱۲ ساعت قطع می‌شود؛ موضوعی که تولید را با اختلال جدی مواجه کرده است.

بسیاری از شرکت‌ها و کارخانه‌های تولیدی بزرگ و کوچک در سال‌های اخیر برای مقابله با خاموشی‌ها، ژنراتور و مخازن بزرگ سوخت تهیه کرده‌اند. این تجهیزات تا حدی امکان ادامه فعالیت‌های اداری و خدماتی را فراهم می‌کنند، اما برای حفظ تولید کارخانه کافی نیستند.

در کنار خاموشی‌ها، دولت تلاش کرده با بازسازی سریع زیرساخت‌های آسیب دیده، بخشی از ظرفیت از دست رفته شبکه را جبران کند.

مردم چگونه با خاموشی‌ها کنار آمده‌اند؟

ادامه خاموشی‌ها، زندگی روزمره میلیون‌ها ایرانی را تحت تأثیر قرار داده است. شهروندان در استان‌هایی مانند تهران، البرز، خوزستان، ایلام، لرستان و آذربایجان شرقی از قطعی‌های مکرر و گاه بدون اطلاع قبلی برق خبر می‌دهند؛ به گونه‌ای که برای نمونه، در ۲۰ تیر ۱۴۰۵ بخش‌هایی از مرکز تهران بیش از چهار ساعت بدون برق ماند.

در میانه تابستان، زمانی که دمای هوا در بسیاری از مناطق کشور از ۳۵ تا ۴۵ درجه سانتیگراد فراتر می‌رود، خاموشی‌ها تنها به قطع وسایل سرمایشی محدود نمی‌شود. در بسیاری از ساختمان‌های مسکونی که از پمپ‌های برقی برای تأمین آب استفاده می‌کنند، هم‌زمان با قطع برق، آب نیز قطع می‌شود و ساکنان با کمبود آب آشامیدنی و بهداشتی روبه رو می‌شوند.

از سوی دیگر، کمبود گاز باعث شده برخی نیروگاه‌ها بار دیگر به مازوت روی بیاورند؛ موضوعی که به تشدید آلودگی هوا در کلان‌شهرها انجامیده و نگرانیهای جدی درباره سلامت عمومی ایجاد کرده است.

مجموعه این عوامل، از اختلال در تولید و خدمات گرفته تا خاموشی‌های طولانی، کمبود آب و افزایش آلودگی هوا، فشار قابل توجهی بر زندگی روزمره شهروندان وارد کرده و نارضایتی عمومی از وضعیت تأمین برق را افزایش داده است.