آیا فشار برای دوست‌داشتنی بودن، مانعی بر سر راه پیشرفت شغلی زنان است؟

فیث، ۲۴ ساله، مضطرب و نگران در دفتر کارش در نایروبی پایتخت کنیا در جلسه‌ای بود. تا جایی که توانسته بود جلسه را خوب شروع کرده بود. فیث تلاش کرده بود با وظیفه‌شناسی و خنده از کنار شوخی‌های آزارنده روسایش بگذرد اما اوضاع بدتر شده بود.

یکی از همکاران ارشد این موضوع را مطرح کرده بود که فیث خوب کار نمی‌کند اما پیش از آنکه فیث بتواند نظرش را بیان کند همکارش نام او را بر زبان آورد.

«و فیث هم با من موافق است!» و بقیه افراد حاضر در جلسه همه رو به طرف فیث برگرداندند و همکارش اضافه کرد «تو هم با من موافقی، مگرنه؟».

فیث موافق نبود اما احساس می‌کرد تحت فشار قرار دارد.

فیث می‌گوید: «نمی‌خواستم دیگران فکر کنند آدم سختگیر یا بداخلاقی هستم، احساس می‌کردم فشاری نانوشته وجود دارد که همیشه لبخند بزنم، خوش‌برخورد باشم و باعث دردسر یا اختلال نشوم.»

او کمی مکث می‌کند تا موقعیت خود را در آن زمان تشریح کند. او تازه دو سال بود که وارد اولین شغل زندگی‌اش در شرکت مورد علاقه‌اش شده بود. از اولین نسل زنان خانواده بود که به دانشگاه رفته بود و هنوز راه درازی برای رسیدن به آرزو‌هایش در پیش داشت.

او می‌پرسد: «من تازه‌کار بودم و اگر با همکارانم در چنین موقعیتی مخالفت می‌کردم چطور می‌توانستم پیشرفت کنم؟».

فیث آگاه است که کنیا از پیش نیز با مشکلی روبه‌رو بوده که گزارش «زنان در محیط کار ۲۰۲۵» از آن به عنوان مانعی در مسیر ارتقای شغلی زنان یاد می‌کند؛ پدیده‌ای که باعث کاهش چشمگیر حضور زنان در گذار از مشاغل ابتدایی به سمت‌های مدیریتی می‌شود.

گزارش سالانه امسال که مشاوره مدیریت مکینزی منتشر کرد و گستره وسیعی را از آمریکای شمالی تا کنیا و نیجریه و هند در بر‌می‌گیرد نشان می‌دهد زنان به طور آشکاری در موقعیت‌های ارشد رهبری و مدیریت حضور کمی دارند.

در کنیا، زنان ۵۰ درصد کارکنان در مشاغل ابتدایی در بخش‌هایی مانند خدمات درمانی و مالی را تشکیل می‌دهند، اما این سهم در سطوح ارشد مدیریتی به تنها ۲۶ درصد کاهش می‌یابد. الگوی مشابهی نیز در نیجریه و هند مشاهده می‌شود.

فیث در آن جلسه همکارش را به چالش نکشید. او فقط لبخند زد و سکوت کرد.

اکنون اصطلاحی برای تجربه فیث وجود دارد. کارشناسان آن را «فشار دوست‌داشتنی بودن در محیط کار» می‌نامند.

«فشار دوست‌داشتنی بودن در محیط کار» چیست؟

امی کین، از مشاوره ارتباطات گود‌شاوت که این اصطلاح را مطرح کرده است می‌گوید: «این نامی خنده‌دار برای واقعیتی به‌شدت ناراحت‌کننده‌ است. این اصطلاح به تردید دائمی نسبت به خود، بیش‌ازحد فکر کردن، نگرانی مداوم، تغییر دادن رفتار و پنهان کردن بخشی از شخصیت اشاره دارد؛ کارهایی که بسیاری از زنان هر روز در محیط کار انجام می‌دهند تا مورد پسند دیگران قرار بگیرند.»

پژوهشی از خانم کین، ساکن بریتانیا با عنوان «تغییر شکل‌‌ها: آنچه ما برای دوست‌داشتنی بودن در محیط کار انجام می‌دهیم» نشان می‌دهد که ۵۶٪ از زنان در محیط‌های کاری احساس فشار می‌کنند که دوست‌داشتنی باشند درحالی که این میزان در مردان ۳۶٪ است».

برمبنای نظرسنجی از ۱۰۰۰ زن در سراسر بریتانیا این گزارش بر عمیق و ریشه‌دار بودن و نابرابر و ناعادلانه بودن این موضوع و همچنین فشار دوست‌داشتنی بودن در محیط‌های حرفه‌ای تاکید می‌کند.

این گزارش توضیح می‌دهد که زنان اغلب احساس می‌کنند باید با به‌کار بردن عباراتی که از قاطعیت سخنشان می‌کاهد، لحن خود را نرم‌تر کنند؛ حتی زمانی که به نظر خود کاملا اطمینان دارند.

خانم کین توضیح می‌دهد این نوع ویرایش مداوم گفتار و رفتار، ممکن است نوعی مکانیسم دفاعی باشد تا زنان از این که خشن، تند یا بیش از اندازه قاطع تلقی شوند، اجتناب کنند.

او با اشاره به وضعیت بریتانیا می‌افزاید: «این موضوع یک بعد طبقاتی هم دارد. زنان طبقه کارگر که کمتر به تطبیق دادن رفتار و شیوه بیان خود در موقعیت‌های مختلف عادت دارند، نیز اغلب به صراحت بیش از حد متهم می‌شوند و در محیط‌های شرکتی با تبعات آن روبه‌رو هستند.»

برای بسیاری از زنانی که به دفاع از خود و مطرح کردن خواسته‌هایشان در محیط‌های شخصی عادت ندارند، مسئله فراتر از جا افتادن در جمع یا مورد پسند دیگران قرار گرفتن است.

خانم کین اضافه می‌کند: «موضوع به سادگی محبوب و دوست‌داشتنی بودن نیست، موضوع در امان بودن و شنیده شدن و جدی گرفته شدن است».

اوایل امسال خانم کین مجمعی در لندن برای زنانی که احساس فشار دوست‌داشتنی بودن در محیط ‌کار داشتند تشکیل داد و نام آن را زنان دوست‌نداشتنی گذاشت. بیش از ۳۰۰ زن در آن شرکت کردند تا تجربه‌های خود را به اشتراک بگذارند.

موضوع جهانی

پژوهش بریتانیا یک استثنا نیست. جامعه‌شناسان می‌گویند زنان برای پیشرفت حرفه‌ای در سطح جهانی احساس می‌کنند که باید دوست‌داشتنی باشند.

پژوهش سال ۲۰۲۴ شرکت استخدام نیروی انسانی تکسیتو مستقر در آمریکا هم این موضوع را تائید می‌کند.

تحلیل داده‌های ۲۵۰ هزار نفر در ۲۵۳ سازمان نشان داد که زنان بیشتر بازخورد‌هایی بر مبنای شخصیت و ویژگی‌های فردی خود دریافت می‌کنند و ۵۶٪ از زنان در بررسی‌ها «دوست‌نداشتنی» نامیده شده‌اند در حالی که این انتقاد فقط شامل ۱۶٪ از مردان شده است.

همچنین مردان چهار برابر بیش از جنسیت‌های دیگر به طور مثبت عنوان «دوست‌داشتنی» دریافت کرده‌اند.

دکتر گلادیس نایاچیو، جامعه‌شناس و استاد علوم اجتماعی دانشگاه چند‌رسانه‌ای کنیا می‌گوید: «زنان به دلیل ترکیبی از عوامل اجتماعی و فرهنگی برای دوست‌داشتنی بودن در محیط کار تلاش می‌کنند. زنان به طور معمول در جوامع نقش مراقبت‌کننده داشته‌اند، نقش فردی که به دیگران خدمت می‌کند و نیاز‌های دیگری را بر نیاز‌های خودش ترجیح می‌دهد و همین موضوع در محیط‌های کاری هم نمود پیدا می‌کند. در زبان سواحیلی به این زنان «مادر محل کار» یا «مامان اداره» می‌گویند».

مادر محل کار حاضر است کار اضافی انجام دهد تا روال محل کار به خوبی پیش برود، کارهایی مانند چای درست کردن، آوردن خوراکی و به طور معمول هر نوع خدمت و لطفی که شامل حال دیگران شود.

می‌پرسم وقتی زنی با میل این کار را انجام دهد چه اشکالی دارد.

دکتر نایاچیو می‌گوید: «هیچ اشکالی ندارد اما بابت این کارها هیچ دستمزدی دریافت نمی‌کنی. همچنان از تو انتظار دارند که وظایف کامل کاری خود را انجام دهی و حتی شاید مسئولیت‌های بیشتری هم بر دوش تو بگذارند».

راه‌حل

دکتر نیاچیو بر این باور است که مقابله با «بار محبوبیت‌پذیر بودن» نیازمند تغییرات بنیادی در محیط کار است؛ از جمله سیاست‌هایی که انعطاف بیشتری برای زنان فراهم کند و حضور مربیان و حامیانی که از ارتقای شغلی آنها حمایت کنند.

او خودش راهنمایی و مشاوره چندین زن جوان را که کار خود را در محیط‌های کاری کنیا شروع کرده‌اند بر‌عهده گرفته است.

دکتر نایاچیو می‌گوید: «من به طور جدی پیگیر کار مشاوره و راهنمایی زنان جوان هستم. من به آنها می‌گویم اگر همیشه خوشایند و دوست‌داشتنی رفتار کنید به هیچ جا نمی‌رسید. باید برای حق و حقوق خود گفتگو کنید».

یکی از مراجعان او فیث است.

فیث می‌گوید: «او به من آموخت که خودم را مجبور نکنم که همیشه لبخند بزنم و خوشایند و دوست‌داشتنی باشم. من حالا دارم تمرین می‌کنم».