 افغانستان

پښتونخوا

نړۍ

ښځې

فوټبال نړیوال جام ۲۰۲۶

ساینس او ټکنالوژي

هنر او ادب

حقیقت موندنه

کور پاڼه

ژوندۍ ټلويزوني خپرونه

نړۍ دا وخت

ویډیو

وګورئ

ژوندۍ راډیويي خپرونه

رادیويي پروګرامونه

واورئ

Pashto

د بلوټنګ وېروس، چې د BTV-3  په نوم هم یادېږي، هغه وېروس دی چې په غواګانو، وزو، پسونو، هوسیو، اوښانو، لاماوو، الپاکاوو او نورو شخوند وهونکو حیواناتو اغېز کوي.
دا ناروغي د "بلوټنګ" په نوم یادېږي ځکه چې په شدیدو حالاتو کې ژبه او نور مخاطي غشاوي پړسېږي او ابي رنګه کېږي، چې د داخلي خونرېزۍ او د اکسیجن د کموالي له امله رامنځته کېږي.


د بلوټنګ په نوم یو ویروس کوم څاروي اغېزمنوي؟ 

د روغتیا نړیوالې ټولنې د معلوماتو له مخې، تېر کال له ۱۰ تر ۱۹ کلنۍ عمر لرونکو ځوانانو له هرو  ۷ یو یې د رواني ناروغۍ له یوې بڼې کړېده.
د روغتیا نړیوالې ټولنې په وینا خپګان، خواشیني او نورې رواني ستونزې له ۱۵ څخه تر ۲۹ کلونو عمر لرونکو نارینه‌وو کې عامې دي او په دوی کې ځان وژنه د مړینې درېیم لوی لامل دی.
د لانسیټ رواني ناروغیو کمېسیون په وینا، ۷۵ سلنه نارینه له ۲۵ کلنۍ مخکې رواني ناروغۍ تجربه کوي، چې تر ټولو ډېرې پېښې د ۱۵کلنۍ پر مهال پېښېږي.



روانې ستونزې او د مرستې غوښتلو لارې

مهمه دا ده چې هر څه روښانه وي. که کوم پیغام راځي چې تاسو یې چیک کولو ته اړتیا لرئ، نو هغه کس یا خلکو ته چې ورسره یاست، باید وايئ: "اړینه ده چې دا ځواب کړم.  بېرته به تاسې سره اوسم."
"باید د ټرېن وختونه مې چک کړم" یا "مور ته مې ځواب ورکوم"  په واضېح ټکو داسې روښانولو سره تاسې په ناپوهېدلي ډول د خپل موبایل د کتلو عادت مخه نیولی شئ او ترڅنګ یې تاسې سره موجود کس ته دا پیغام رسوي چې دوی مهم دي.
ډاکتره رېګېر وايي "دا مقابل کس کې د دې احساسولو ته نه پرېږدي چې پام ورته نه کېږي."


د ټیلفون د ډېر کارولو زیانونه 

 ځینې خلک وايي، چې پشن مېوه ( Passion fruit ) ډېر پروټین لري. دا مېوه تر ډېره په کارابین کې کېږي او د سیمې په ډېرو هېوادونو کې د پشن مېوې په نوم یادېږي.
د ویټامینونو، منرالونو، انټي اکسیډنټ او د فایبر په څېر ارزښتناکه مغذي موادو لرلو سربېره، عضلاتو ته د پروټین چمتو کولو لپاره هم خورا ګټوره ده.
د متحده ایالاتو مایو کلینیک کې د تغذیې متخصصه اندریا ډیلګاډو وايي: "خلک به حیران شي که پر دې پوه شي، ځینې نورې مېوې هم شته چې ان له څلورو ګرامو زیات پروټین لري."


پروټین لرونکې پنځه مېوې

نن د ډسمبر لومړۍ د اېچ‌ای‌وي-ایډز په تړاو د عامه پوهاوي نړیواله ورځ ده.
افغانستان کې هم د نړۍ د نورو هېوادونو په څېر هر کال د ایډز نوې مثبتې پېښې ثبتېږي او د راپورونو له مخې دا شمېر په لوړېدو دی.
افغانستان کې د طالبانو حکومت د عامې روغتیا وزارت وايي، په ۲۰۲۵ کال کې د اېچ ای وي-اېډز نږدې درې سوه مثبتې پېښې ثبت شوې چې تېرو څو کلونو کې تر ټولو ډېرې دي. 


افغانستان کې اېچ‌ای‌وي-اېډز: 'ځینې خلک ان روغبړ راسره نه کوي'

"ما د خپل ژوند ۲۰ غوره کلونه د نشه یي توکو اوالکولو په کارولو او جنسي اړیکو باندې کړل."
تصور یې سخت دی، چې یو په څېره معصوم ځوان سړی وینې، چې په دغسې یوه کړۍ کې بند پاتې دی.
په دې ورځو کې ۳۶ کلن همیش نوح د خپل باور او تېرو تجربو څخه په کار اخیستنې هڅه کوي له  نورو سره مرسته وکړي، چې د نشه يي توکو له روږديتوب (اعتیاد) ځان خلاص کړي خو دا یو اوږد سفر دی.


"پر ایډز ناروغۍ اخته شوم، دا ما ته یو لوی ټکان و"

له ډوډۍ وروسته د پلي تګ پر وخت له بدنه ګاز اېستل یا باد پرې کول داسې څه دي‌ چې کله وارې خلک ترې مخ اړوي‌ او نه مني چې دا کار کوي. داکټران وایي، کله چې تاسو ډوډۍ وخوړله نو بیا پلی تګ وکړئ او د بدن باد هم پرې کړئ. 
د دوی په خبره دا کار د هاضمې، وینې شکر کنټرول، فایبر هضم او ان د رواني روغتیا لپاره هم ګټې لري.


له ډوډۍ وروسته د پلي تګ پر وخت د باد ايستلو روغتیایي ګټې

د غاښونو برس کول د مزمنو ناروغیو د خطر کمولو کې مرسته کوي، سربېره پر دې، د غاښونو او ژامې روغتیا ساتي. خو ډېری خلک خپل غاښونه په ناسم ډول پاکوي.
دلته، د متخصصینو له نظره د غاښونو د سمو پاکولو طریقه درپېژنو.
که څه هم د غاښونو برس کول او مینځل یو ورځنی عادت دی چې موږ یې له ماشومتوبه ترسره کوو، ډېری خلک لا هم نه پوهېږي چې خپل غاښونه په سمه توګه څنګه برس کړي.



په سمه توګه د غاښونو د برس کولو ګټې 

په دې وروستیو کې له ښځو سره تړلی یو نوې خبره په چټکۍ سره خپره شوې چې ادعا کوي که یوه ښځه د خپل حیض وینه پر څېره ومښي، نو پوستکی به یې روښانه او ځلا لرونکی شي.
پر ټیک ټاک، انسټګرام او نورو خواله څانګو په بهرنیو هېوادونو کې یو څو کسانو دې مفکورې ته وده ورکړه، او اوس په اسیا کې هم د ټولنیزو رسنیو یو شمېر اوڅارې او مشهورې څېرې پر همدې لاره روان شوي دي.


 د څېرې ښکلا لپاره د حیض وینې کارولو ته د ډاکټرانو اندېښنې

 کله چې د تېر کال په نیمه شپه کې د سپۍ غپلو سره هانا کوک راویښه شوه، ویې لیدل چې مېړه یې تر څنګ په عجیب ډول ساه اخلي، مخکې له دې چې په بشپړ ډول یې ساه بنده شي، هغې ورمنډه کړه.
هانا له ويښېدو وروسته، تر هغه وخته چې امبولانس ور ورسېده، د ادم لپاره یې د زړه ژوندي ساتلو تمرین (CPR) ترسره کړ او په دې سره یې د هغه ژوند وژغو


 سپۍ د سړي ژوند څنګه وژغوره؟

 دغه مېرمنه بې هوښه وه، هېڅ څه یې نه احساسول، او په بشپړ ډول د درملو د هغه ترکیب تر اغېز لاندې وه چې هغه یې په درانه خوب بې وېده کړې وه، حافظه یې څه نه اخلي، درد یې کموي، او عضلات یې په لنډمهاله توګه فلجوي.
د څارنې د تجهیزاتو او د جراحۍ ډله د کار پر مهال، د هغې پر غوږونو ایښودل شویو غوږیو (هیډفونونو) له لارې د فلوټ نرمه موسیقي غږوي.


 د موسیقۍ غږ سره جراحي عملیات: یوه ساینسي موندنه چې د بې‌هوښۍ لارې بدلوي

په دې څېړنه کې شاوخوا څلور زره کسان تر ۹۰ کلنۍ پورې د ماغزو له اړخه سکین او وڅارل شول چې د دوی د ماغزو د حجرو ترمنځ اړیکې روښانه شي.
د کېمبرج پوهنتون څېړونکو ښودلې چې ماغزه د ژوند د دریمې لسیزې تر پیله، یعني هغه وخت چې موږ د پخوالي حالت ته رسېږو، د ځوانۍ په مرحله کې پاتې کېږي.


 "ځواني تر ۳۰ کلنۍ دوام کوي": د ماغزو لپاره  د عمر څلور زرین پړاونه

یو درې کلن هلک د حیرانوونکې پرمختګ له امله هغه وخت ډاکټران حیران کړل چې د نړۍ لومړی کس شو چې د خپلې سختې ناروغۍ لپاره یې انقلابي جیني درملنه وشوه.
اولیور چو (Oliver Chu) د "هنټر سنډروم" په نوم یوه نادره ارثي ناروغي لري چې MPSII هم بلل کېږي او د بدن او دماغو انساجو ته زیان رسوي.


کمسارې ناروغۍ لرونکي هلک له جیني درملنې ورسته ډاکټران حیران کړل

په افغانستان کې د طالبانو حکومت روغتیا وزارت په روان کال کې د ګوزڼ یا پولیو واکسین د څلرم فرعي کمپاین د پیل اعلان کړی.
کمپاین چې سر له ننه به څلور ورځې دوام کوي په ۱۷ ولایتونو کې ترسره کېږي. د روغتیا وزارت چارواکي وايي له پنځو کلونو کم عمره څه کم اووه نیم میلیون ماشومان به واکسین شي.


د ګوزڼ ضد واکسین کمپاین کې 'به کابو ۷.۴ میلیون افغان ماشومان' واکسین شي

که څه هم په داسې حال کې خوراک کېدای شي، چې پام مو ټلویزیون یا موبایل ټیلیفون ته وي، خو ماهرین وايي، سوکه او له توجه سره خوراک په روغتیايي برخه کې یو لوی او ګټور توپیر رامنځته کوي.
 د بدن وزن یا چاغښت له کنټروله نیولې بیا د هاضمې او په ټول کې د بدن پر روغتیا د انسانانو د خوراک انداز څرګند اغېز لري.


ایا سوکه خوراک مو روغتیا ته ګټه کوي؟

کله چې ماشومان ځېل کوي، ډوډۍ نه خوري، یا نه ویده کېږي، نو میندې ښايي د ټوکې په ډول ووايي چې ماشومانو یې عمر لنډ کړی دی.
خو اوس نوې څېړنې موندلې چې دا خبره ښايي د هغو ښځو لپاره چې په سختو شرایطو کې ژوند کوي، له حقیقته لېرې هم نه وي.
د تاریخي سوابقو تحلیل او شننه ښیي چې د ځینو میندو ژوند ښايي له هر ماشوم سره تر شپږو میاشتو پورې کم شوی وي.


ایا د ډېرو ماشومانو لرل د میندو ژوند لنډولی شي؟

په ۱۹۹۰ کال کې پروفیسره ډیم ایجوما اوچېګبو له نایجېریا نه لندن ته الوتکه کې راکښته شوه. له هغې سره درې کوچنۍ لوڼې وې چې یوه یې لا ماشومه وه. هغې یوازې یو بکس درلود او ډېرې لږ پیسې. هغه هغه ښار ته بېرته ستنه شوه چې درې لسیزې مخکې پکې زیږېدلې وه چې خپل نوی ژوند پیل کړي.

څنګه یوه بې کوره مېرمنه ساینسپوهه شوه؟

د کابل په مرکزي پولیکلنیک کې ناروغانو ته اوس کمپیوټري نسخې ورکول کېږي. چارواکي یې د عصري روغتیايي‌ سیستم پر لور مهم ګام بولي.
خو دودېدل یې څومره شونې برېښي؟

د طالبانو لوی مشر: نسخې دې کمپیوټري شي

ښکاره ده چې په لومړي ځل پر خوله د ښكلول دود د رومانتیکو فلمونو له امله خپور شوی دی خو 'لومړۍ خولګۍ' رښتیا د دې معنی لري چې د ژوند ملګرې یا ملګری مو موندلی دی؟ موږ انسانان دې ته ډېر اهمیت ورکوو خو په ټوله کې ولې ښكلول یا مچه ځانګړی عمل بلل کېږي؟

انسانان ولې یو بل ښکلوي؟

د یوې نړیوالې څېړنیزې بیا کتنې ارزونې په ډاګه کړې ده چې د روغتیا د خطرونو له امله، د خوړو په رژیم کې د خورا ډېرو پروسس شویو خوړو یا UPF  کمولو لپاره ګام اخیستل اړین دي.



 د پروسس شویو خواړو روغتیایي زیانونه 

په ناسته او که په ولاړه؟ دا هغه پوښتنه ده چې دا بحث ترې راټوکېدلی چې نارینه بايد په تشناب کې د ادرار يا متيازو پر مهال څنګه خپله اړتیا پوره او ځان تش کړي.
که څه هم دې پرېکړي ته طبي شواهد نشته چې د کېناستلو پر مهال د حاحت رفع کول دې روغتیايي ګټې ولري خو داسې ښکاري چې عمومي نظر دا دی چې دا د ځان تشولو تر ټولو پاکه لاره ده.


 په ناسته د سړيو لپاره متيازې کول ښه دي؟

ښايي تاسې له رېزش یا زکام سره ټوخی، د ستوني درد او د غږ دروندوالی تجربه کړی وي. 
د والګي او زکام په څېر وېروسي ناروغۍ د کال په هر فصل کې تجربه کېدای شي، خو په سړو میاشتو کې ډېرې وي. 
پوښتنه دا ده چې څنګه پوهېدای شو چې خبره تر عادي زکام پورته ده او څرنګه یې د بدترېدو مخه نیولی شو؟
روغتیاپال او ډاکتر اوسکار ډیوک چې د بي‌بي‌سي د سهارنۍ خپرونې په ګډون د تلویزیوني خپرونو  منظم پرزنټر هم دی، مهمې لارې چارې راسره شریکوي. 


زکام، والګی او که کووېډ - څنګه یې پېژندلی شو؟ 

د نومبر ۱۴مه د شکرې ناروغۍ په تړاو د پوهاوي نړیواله ورځ ده. ملګري ملتونه وايي، تېرې څلور نیمې لسیزې په نړۍ کې پر شکرې د اخته کسانو شمېر څلور برابره لوړ شوی دی.
د دغه سازمان په وینا ۱۹۸۰ کال ټوله نړۍ کې ۱۰۸ میلیونه کسان پر شکرې اخته وو، خو په ۲۰۱۴ کال دا شمېر پر ۴۲۲ میلیونو اوښتی وو.‌


 د شکرې ناروغۍ نښې کومې دي؟ 

د غاښونو لپاره د یوه نوي جیل (جلاتین) چمتو کوونکي ساینسپوهان وايي، دې سره به د غاښونو بهرني پوښ او درملنې لړ کې ''نوي امکانات'' رامنځته شي.